لیکوال: م. فراهي توجګي
د نیهیلیزم د ودې بهیر او له دین باورۍ سره یې ټکر (پنځمه برخه)
د نړۍ نظریاتي او متافزيکي ځانګړتیاوې چې د نېچه له باورونو څخه اغېزمنې شوې دي
د نېچه په عقيده د نړۍ نظریاتي او متافزيکي ځانګړنې عبارت دي:
۱. بې متافیزیک نړۍ.
۲. د انتولوژیکي امنیت نشتوالی.
۳. د خدای مړینه.
۴. د حقیقت مړینه.
۵. د حقیقت عملي پوهه.
۶. د حقیقت او ازادۍ مړینه.
۷. د حقیقت انساني کېدل.
۸. د ماوراء محسوسې نړۍ ردول، د ابديت مړینه.
۹. نړۍ د بدلون په توګه.
۱۰. د متافزیکي کټګوریو ردول.
۱۱. نړۍ یوازې د اتفاق او امکان په بڼه.
۱۲. د نړۍ بې بنسټوالی.
۱۳. نړۍ د افسانې په توګه.
۱۴. ناڅرګنده نړۍ.
۱۵. د قدرت لپاره د ارادې د راڅرګندېدو منطق.
۱۶. د حقیقت تولید (حقیقت د قدرت لپاره د ارادې پایله ده).
۱۷. د متافزیکي ژبې د اعتبار نشتوالی.
۱۸. د ادبیاتو او فلسفې یوشان والی.
۱۹. د اخلاقو مړینه.
۲۰. د حقیقت، فضیلت او نېکمرغۍ ترمنځ د اړیکو نشتوالی.
۲۱. نړۍ د اتفاق په توګه او د هغې پر بنسټ د ژوند لاره.
۲۲. د انسان مړینه، عبارت دی، الف: انسان تر حیوان پورې راټیټول. ب: د سوژې مړینه.
۲۳. نیهیلیزم.
۲۴. د وروستي انسان شتون (یو انسان چې د پورته مواردو څخه اغېزمن شوی دی).
۲۵. اندیویدوالیزم (د هر هغه څه باطلول چې په انساني وجود کې ارزښتناک او عالي ګڼل کېږي).[1]
ایا هایدیګر سم ویل چې د نېچه کار د مابعد الطبیعت ختم ګڼل کېږي؟ د نېچه په فلسفي فکر کې په هغه بڼه چې د هغه فلسفه جوړوي، یو لړ مابعد الطبیعي موضوعات تر پوښتنې لاندې راځي، چې بېځایه او ستونزمن کېږي، خو دغه موضوعات سره له دې چې نوې بڼه خپلوي، په بشپړ ډول هېڅکله نه ردېږي؛ بلکې په ضمني ډول د هغو اصطلاحاتو په منځ کې پاتې کېږي چې د ردولو لپاره کارېږي. د نېچه وروستۍ موخه د مابعد الطبیعت نابودول نه و، بلکې له زمانې سره سم د یوه نوي نظام جوړول و، خو په دې کار کې هم د خپلو نورو پراخو پروګرامونو په څېر ناکام شو. که څه هم د «نېچه انقلاب» په نوم کومه ځانګړې پېښه نه شته، خو د نړۍ د لیدلو لپاره یوه نوې لار شته، هم د هغه او هم زموږ د نړۍ لپاره؛ همدارنګه د هغې د تشریح او توضیح لپاره هم نوې لارې شته.
وروستۍ خبره
دا مبالغه نه ده که ووايو چې د نېچه لیدلوری د ټولو مفهومونو او پدیدو په اړه د یوې فلسفي بدبینۍ له دریچې جوړ شوی دی. نیهیلیزم او بدبيني د هغه د ډېرو فلسفي نظریاتو او شخصي ژوند د طرز بنسټیزه منځپانګه ده. د نیهیلیزم رګونه تل د نېچه په فلسفه کې لیدل کېږي. نېچه نه یوازې مابعد الطبیعت بې مانا ګڼي، بلکې د دې نړۍ په ټولو پېښو کې د نهیلیزم ځواک د هغه د فلسفې یو ډول انګېرنه ګرځېدلې ده.
په دې برخه کې که څه هم په لنډه توګه د نېچه لید د نیهیلیزم له عینکو څخه د فلسفې بنسټيزو مسایلو په اړه بیان شو، خو هغه څه چې په بل ډول مهم دي د هغه په فلسفه کې د نیهیلیزم لوړ اصليت او اعتبار دی.
د نېچه له عقیدو اغېزمنې شوې نړۍ د نظري او مابعد الطبیعي ځانګړتیاوو بیانول د هغه د فلسفې یو اړخیز نقد نه دی، بلکې د هغو حالتونو څرګندول دي، چې نن زموږ نړۍ ورسره لاس او ګرېوان ده. د نېچه د فلسفې پایله د هغه د نړۍ د یوې مقدمې یادونه ده، چې هغه یې په بشپړه ځیرکتیا سره مخکې تر مخکې وړاندوینه کړې وه. په همدې توګه د مرګ له مانا سره نړۍ بیا د شک پالنې په دام کې لوېږي، داسې شک پالنه چې تر دې دمه د فلسفي فکر په تاریخ کې له دې ډول ځانګړنو سره نه وه مخامخ شوې.
نېچه هڅه وکړه چې د لرغوني یونان د نیهیلیزم فکر له یوې برخې (هغه برخه چې نېچه یې «دیونیزوسي» ګڼي) ګټه واخلي او د لوېدیځ د ژغورلو لپاره لاره ومومي. هغه دا هیله او ارمان د لوېدیځ بشر په داسې بڼه کې وموند چې د «لوړ انسان» نوم یې پرې کېښود. د نېچه دا مطلوب لوړ انسان د «ارادې د ځواک» یوه بڼه ده، چې ماهیت یې نیهیلیزم دی او طبیعي ده، چې د لوېدیځ او د هغه د ظالمانه نیهیلیستي غرور ملاتړ کوي.
دوام لري…
مخکنئ برخه / راتلونکې برخه
[1]. عبدالکریمی، بیژن. جهان نیچهای. انتشارات علم، چاپ اول: ۳۸۷، ص: ۹۳.