کله چې نړۍ له مدرسو څخه الهام اخيسته او د بشریت کاروان د اسلامي لارښوونو په رڼا کې خپل ژوند ته ادامه ورکوله، په ټوله نړۍ کې آرامتیا، امنیت، سوکالي او هوساینه حاکمه وه. عدالت او انصاف په ټولنه کې څرګند و. کوچنیانو د لویانو درناوی کاوه، لویانو په کوچنیانو باندې مهربانه او مشفقه وه.
په ټولنه کې هر وګړی له خپلو حقوقو خبر و او د نورو د حقوقو احترام یې کاوه. د حاکم او محکوم تر منځ اړیکې د مينې او اعتماد پر بنسټ ولاړې وې. هېڅوک د خپلو حقونو لپاره له ظلم او جبر څخه نه وېرېده. ختیځه نړۍ د تمدن زانګو او د علم او پوهې مرکز ګڼل کېده. اروپایي شهزادګان او د غربي نړۍ زدهکوونکي په ډلو ډلو د ختیځ علمي مرکزونو ته د زدهکړو لپاره راتلل او په سلګونه ویاړونو او امتیازونو سره خپلو هېوادونو ته ستنېدل.
خو وروسته له دې چې لوېدیځپالنه پر بشري نړۍ سیوری وکړ او فکري او سیاسي رهبري له ختیځ څخه لوېدیځ ته ولېږدول شوه، ټول ارزښتونه بدل شول. د صنعت او ټکنالوجۍ د بېسارې ودې او پرمختګ، او د اختراعاتو او کشفونو د ډېرېدو سره سره، د انسانیت خپګان او اندېښنه نوره هم زیاته شوه.
عجب این نیست که اعجاز مسیحا داری / عجب این است که بیمار تو بیمارتر است
(یعني دا خو د حیرانتیا ځای نه دی چې د حضرت مسیح غوندې معجزې لرې؛ عجیبه دا ده چې ستا د ناروغ ناروغي ډېره ده.)
د انسان په لاس جوړو شويو نظامونو د انسانیت بدمرغي نوره هم زیاته کړه. د شلمې پېړۍ د اسلامي دعوت ستر عالم امام سید ابوالحسن علي ندوي رحمه الله وایي:
“د لوېدیځ پوهانو له هغه ځایه چې د ستونزو حل لاره ونه موندله، هڅه یې وکړه چې ستونزې په ستونزو سره حل کړي. د اقتصادي ستونزو د حل لپاره یې د ناسمو عایداتو، د کمزورو ملتونو د استعمار، د مستضعفینو د استثمار او د فردي ملکیت د القا لاره خپله کړه. د سیاسي ستونزو د حل لپاره یې فردي استبداد په حزبي استبداد بدل کړ او د ظالمانو شمېر یې لا زیات کړ. په حقیقت کې دوی ظلم په ظلم سره، اسراف په اسراف، ناپوهي په ناپوهي، ناروغي په ناروغي او کمزوري په کمزورۍ سره درمل کړل. په دې توګه یې نه یوازې ستونزې هوارې نه کړې، بلکې نورې ستونزې یې هم زیاتې کړې.”
اسلامي نړۍ د لوېدیځ مقلده
له بده مرغه، له هغه وخته چې اسلامي نړۍ له خپلو علمي مرکزونو، یعنې دیني مدرسو سره خپلې اړیکې کمزورې کړې یا یې ګرسره پرې کړې، او پر ځای یې د ښوونې او روزنې غربي طریقه غوره کړه، د دې پر ځای چې یوازې د ښېګڼو ترلاسه کولو پورې محدود پاتې شي، خپل ټول جسم او روح یې د لوېدیځ میتودونو په اختیار کې پرېښود.
له هغه وخته موږ وینو چې اسلامي نړۍ خپل اصلي اهمیت او بنسټیز رول له لاسه ورکړی او د لوېدیځ پیروي کوي. ستر مفکر علامه سید ابوالحسن ندوي رحمه الله د لوېدیځ د ښوونې او روزنې د طریقې اغېزې داسې بیانوي:
“ښکاره خبره ده چې د داسې امت په منځ کې که د ښوونې او روزنې بله طریقه پیدا شي، هغه کسان چې بنسټونه یې پر بلې ایډیالوژۍ ولاړ وي او اسلامي ځانګړنې ونه لري، بې له شکه د دوی ترمنځ به یوه ژوره ګډوډي پیدا شي، چې تل به د یوه د تایید او د بل د تخریب سره مخ وي.
د هغه ملت غړي به تل یو نظر تاییدوي او بل به ردوي. ښکاره خبره ده چې د پلرونو او نېکهګانو ښه نیت او د مینې اظهار د دې حالت مخه نه شي نیولای. دا فرعي او بهرنۍ پاملرنې کولای شي یوازې د دې حالت پېښېدل لږ څه وځنډوي، خو هېڅکله یې پر وړاندې خنډ نه شي جوړولای. لکه څنګه چې یوه ونه د طبیعت په نظام کې وده کوي، په ټاکلي وخت کې به میوه ورکړي.
د لوېدیځ د ښوونې او روزنې طریقه د هغه روح او روان څرګندوي چې د جوړوونکو فکرونه او روحیات پکې څرګندېږي. دا طریقه د لوېدیځې نړۍ د خلکو د څو زرکلنې پوهې او لیدلوري طبیعي نتیجه ده چې د لوېدیځ د معیار پر بنسټ ولاړه ده.”
By محمد فاتح