د معتزله فرقې په اړه يو له مهمو او د بحث وړ مسايلو څخه د عقل مسئله او د عقل په اړه د هغوى نظر دى. لکه څنګه چې په تېرو برخو کې ویل شوي، معتزله عقل ته ډېر لوړ مقام ورکړی دی چې هغه حتی له نصوص هم غوره ګڼي او د هغه په واسطه یې د ډېرو هغه شیانو څخه انکار کړی دی چې له عقل سره مطابقت نلري او عقل يې نشي درک کولی. په دې برخه کې هڅه کوو چې د “عقل او عقلانیت” موضوع د معتزله او اهل سنت له نظره وڅېړو او د هر یوې ډلې تعريفونه په واضح ډول بيان کړو.
عقل او په اسلام کې یې مقام
عقل د علم له مهمو وسیلو څخه دی او اسلام عقل ته ډېر ارزښت ورکړی دی. ډاکټر محمد عبدالفتاح لیکي: «په آسماني دینونو کې هیڅ داسې دین نشته چې عقل ته یې دومره اهمیت ورکړی وي څومره چې اسلام ورته اهمیت ورکړی دی او دا مسله د قرآن کریم په نص کې چې قطعي الثبوت او قطعي الدلالة دی بيان شوی، او د خدای تعالی کلام له هر ډول شک څخه پاک دی او له هر ډول حقیقت څخه لوړ دی او هر حقیقت له هغه څخه سرچینه اخلي او د یقین په رڼا سره نړۍ روښانه کوي.»
په قرآن کریم او د رسول الله صلی الله علیه وسلم په سنت کې د عقل د مشتقاتو ډېر تکرار، په اسلام کې د هغه لوړ مقام او منزلت په ګوته کوي. د عقل کلمه او مشتقات يې په قرآن کریم کې ۴۹ ځلې راغلي دي او د عقل کلمه او مشتقات د رسول الله صلی الله علیه وسلم په ډېرو احادیثو کې هم راغلي دي.
عقل په لغت او اصطلاح کې
عقل په لغت کې
عقل د “عقل، یعقل، عقلا او معقولا” کلمې څخه اخیستل شوی.
عقل په چارو کې د تثبت په معنی هم ده. ابن منظور په لسان العرب کې لیکي: «العقل هو التثبت في الأمور».
عقل کله کله د «سرچپه» په معنی ده، او خدای تعالی فرمايي: «أفلم یسیروا في الأرض فتکون لهم قلوب یعقلون بها»؛ «ايا په ځمکه کې نه دي ګرځېدلي چې داسې زړونه ولري چې پرې پوه شي.» او په بل ځای کي فرمايي: «لهم قلوب لا یفقهون بها»؛ عقل ته ځکه عقل وايي، چې خپل مالک د تباهۍ څخه ساتي. عاقل هغه څوک دی چې خپل ځان له نفسي خواهشاتو لرې وساتي.
عقل الشيء: يعني په هغه پوه شو، او هغه يې درک کړ. عقل د منع په معنی هم راځي؛ ځکه چې خپل مالک له انحراف منع کوي او نه پرېږدي چې د مستقیمې لارې څخه عدول وکړي.
By محمد فاتح