د قصاص حکمت، فلسفه او اغېزې (شپږمه برخه)

ليکوال: محمد عاصم اسماعيل‌زهي

د قصاص حکمت، فلسفه او اغېزې (شپږمه برخه)

د قصاص ارزښت

قصاص له يوې خوا د ټولنې د ژوند تضمين کوونکی دی؛ ځکه که د قصاص حکم شتون و نه لري او شرور انسانان د امنيت احساس وکړي، نو د ټولنې نظم او امنيت ګډوډېږي او د بې‌ګناه او کمزورو انسانانو ژوند له ګواښ سره مخ کیږي.

له بلې خوا قصاص د هغه کس ژوند هم تضمينوي چې د نورو د وژلو نيت لري؛ ځکه قصاص قاتل ته د قتل خطرناکې پايلې ور يادوي، چې همدا چاره یې تر يوه حده د خيانت او انسان وژنې له فکر څخه راګرځوي.

سربېره پر دې د قصاص په مسأله کې د اسلام د اعتدال او مساوات د مراعت سپارښتنه د انتقام د خپرېدو د مخنيوي او د جاهلي عنعناتو پر ضد د مبارزې په ډګر کې تر ټولو مهم عامل ګڼل کېږي او د ټولنې بقا تضمینوي؛ ځکه په تېرو زمانو کې به یو قتل کله ناکله د څو قتلونو لامل کېده. د جاهليت په دوره د انتقام اخيستنې روحیې (هم په ختيځ کې او هم په لويديځکې کې) هېڅ حد او معياري نه درلود. اسلام دا غلطې طريقې پای ته ورسولې او د قتل او قصاص پديده يې قانونمند کړه. د «لعلكم تتقون» جمله چې د قصاص په آيت کې راغلې، په حقيقت کې د هر ډول تجاوز او تعدي څخه د ډډه کولو خبرداری دی چې په غوره توګه د اسلام د حکيمانه قصاص حکم بشپړوي.

اسلام د قصاص مسأله کې د اعتدال د سپارښتنې ترڅنګ، د عفوې د تجويز تر مفهموم لاندې يو بشپړ منطقي نظام هم لري، چې که چېرې عملي شي نو ګڼې اغېزې او برکات له ځان سره لري.

دا هغه څه دي چې په بشپړ ډول د قرآن کریم له نظره د انسان د مرګ او ژوند ارزښت څرګندوي. په دې دلیل چې د قصاص اړوند آيتونه په داسې چاپېريال کې نازل شوي دي چې د انسان وينې هېڅ ارزښت پکې نه درلود، د قصاص د قانون لویوالی او عظمت په ښکاره توګه څرګندېږي.

د قصاص د مشروعيت دلایل

علما قصاص د اسلام د ښکاره او ثابتو احکامو له ډلې څخه ګڼي، چې ګڼ شمېر قرآني آيتونه یې تائيدوي. د قصاص ځينې قرآني دلایل په لاندې ډول دي:

۱ ـ «وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ، لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» ژباړه: او تاسې لپاره په قصاص کې (لوی) ژوند دی اې د عقل څښتنانو! په کار ده چې تاسي ځان وساتئ (له ناحقو وینو څخه).[۱]

۲ ـ «كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى» ژباړه: پر تاسي (په قصد سره) وژل شویو (قتل شویو کسانو) کې قصاص فرض کړل شوی دی. اصیل (آزاد) په اصیل باندې (قصاصېږي) او مریی په مریي (قصاصېږي) او ښځه په ښځه باندې (قصاصېږي).[۲]

۳ ـ «وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالأَنفَ بِالأَنفِ وَالأُذُنَ بِالأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصُ» ژباړه: او (په تورات كې مو) پردوى ليكلي وو چې كس په كس (وژل كيږي) سترګه په سترګې، پوزه په پوزې، غوږ په غوږ، غاښ په غاښ او د ټپونو هم سره برابره بدله ده.[۳]

۴ ـ «وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُواْ عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ» ژباړه: ټول حرام شیان بدل لري، نو که چا پر تاسي تېری وکړ، نو تاسي هم د هغوی د تېري په شان پر هغو تېری وکړئ.[۴]

د جاهلي دورې او اسلامي دورې د قصاص ترمنځ مقايسه

د عربانو ترمنځ د قصاص مسأله داسې وه چې کله به د يوې قبيلې کوم غړي قتل ترسره کړ، نو ټوله قبیله به ددې جنايت مسؤوله ګڼل کېده؛ قبیلې هغه وخت د جنايتکار د عمل له پایلو څخه ځان خلاصولی شو کله به یې چې د جنایتکار له ملاتړ څخه لاس اخیسته او په عام محضر کې به یې اعلان کاوه چې یاد شخص نور ددوی د قبیلې غړی نه دی.

له همدې امله د مقتول وارث يا د وينې څښتن، له جنايتکار او آن د هغه د قبيلې له نورو غړو څخه د قصاص غوښتنه کوله. کله به چې د قاتل قبیلې د له خپلې قبیلې څخه د جنایتکار له شړلو انکار کاوه، نو د قاتل او مقتول د قبايلو ترمنځ به د جګړې اور بلېده. په هغه صورت کې چې د مقتول قبیله به د عزت او شرافت څښتنه وه، نو د وینې د غوښتنې بهير به لا زيات پراخېده.

سربېره پر دې، ډېری وخت به داسې کېدل چې ځینو قبيلو به د مقتول د وینې له غوښتنې سره بې‌پروايي کوله او له قاتل څخه به یې ملاتړ کاوه، او د مقتول د کورنۍ غوښتنو ته به يې هېڅ پام نه کاوه. چې په پايله به یې ذ اوږدمهاله جګړو  اور بلیده، ګڼ شمېر بې‌ګناه انسانان به وژل کېدل او ناحقه وينې به پکې تویدې.

کله چې اسلام راغی نو دغه ظالمانه نظام او کړنلاره یې ونړوله او حد و سرحد یې ورته وټاکه. اسلام اعلان یې وکړ چې یوازې جنايتکار او قاتل د جنايت او قتل مسؤل دی، او د جنايت او وژنې ګناه او مسؤوليت يوازې د هغه کس پر غاړه دی چې جنايت او قتل يې ترسره کړی وي. په همدې اساس قرآن کريم فرمايي: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالأُنْثَى بِالأُنْثَى، فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ، ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ، فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ * وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُوْلِي الأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ». ژباړه: اې هغو کسانو چې ایمان مو راوړی دی! پر تاسي (په قصد سره) وژل شویو (قتل شویو کسانو) کې قصاص فرض کړل شوی دی. اصیل (آزاد) په اصیل باندې (قصاصېږي) او مریی په مریي (قصاصېږي) او ښځه په ښځه باندې (قصاصېږي). نو که چا ته (مصلحتاً) د ده د (مسلمان) ورور له طرفه څه بخښنه وشوه، نو لازمه ده (په دې عفوه کوونکي) مطالبه د ديت (له قاتله) په ښې طریقې سره او ورکول (د دیت دی) هغه ته په غوره طریقې سره، دا کار (د قصاص جواز، یا دیت، یا عفوه) ستاسې د رب له لوري اسانتيا او رحمت دى، كه له دې (پرېکړې) وروسته څوك تېری وكړي د هغه لپاره دردوونكى عذاب دى  او تاسې لپاره په قصاص کې (لوی) ژوند دی اې د عقل څښتنانو! په کار ده چې تاسي ځان وساتئ (له ناحقو وینو څخه).[۵]

دوام لري…

مخکنئ برخه / راتلونکې برخه

سرچینې:

[۱] سوره بقره، آيت ۱۷۹

[۲] سوره بقره، آيت ۱۷۸

[۳] سوره مائده، آيت ۴۵

[۴] سوره بقره، آيت ۱۹۴

[۵] سوره بقره، آيتونه: ۱۷۸-۱۷۹