د الحاد تاریخ (دویمه برخه)

لیکوال: اسامه جوهري

د الحاد تاریخ (دویمه برخه)

نظریاتي الحاد چې اوس د یو فکري مکتب بڼه لري مستند تاریخ یې د یونان فلسفیانو پورې رسېږي او له میلاد څخه شپږ پېړۍ وړاندې په یونان کې رامنځته شوی دی، یعنې هغه الحاد چې په هغه کې د الله جل جلاله له وجود څخه انکار کېږي او په هغه کې هېڅ دیني باور هم نه منل کېږي.

د همدې فکري یا اصطلاحي الحاد تاریخ ته په څلورو مختلفو بحثونو کې اشاره کوو:

• په یونان کې د الحاد پیل؛

• روم ته د الحاد لېږد؛

• معاصر غربي الحاد؛

• اسلامي نړۍ کې د الحاد مخینه.

لومړی- په یونان کې د الحاد پیل :

معاصر غربي افکار او نظریات تر ډېره له یوناني فلسفو څخه سرچینه اخلي، په تېرو (۲۰۰۰) کلونو کې چې په لوېدیځ کې کوم فلسفیان تېر شوي ټول له یوناني فلسفې څخه اغېزمن وو، یواځې د ګوتو په شمېر څو تنه دي چې فلسفې یې د خپلو افکارو په بنسټ ولاړې دي، له همدې امله د معاصر فکري الحاد نخښې نښانې په پخواني یونان کې هم لیدی شو چې اوس په لوېدیځې نړۍ کې په پراخه کچه خپور او حاکم فکر دی.

مخکښ لیکوال فیصل ریاض شاهد وایي: «لوېديځوال مفکرین د خپل فکري تاریخ پیل په پخواني یوناني تمدن او ماده پرستو فلسفیانو پورې تړلی ګڼي» وروسته بیا وایي چې: «د لوېدیځ په معاصرو افکارو کې ډېرې کمې نظریې داسې دي چې سرچینه یې په عهد قدیم (پخواني یونان) پورې نه وي تړل شوې»[1].

په دې خبره ټول تاریخپوهان په یوه خوله دي چې د معاصر الحاد پیل له یوناني پېر څخه شوی دی، خو لا هم په یونان کې د الحاد او ملحدینو په تړاو ابهام شته، اکثره یونانیان مشرکین وو او په بېلابېلو خدایانو یې باور درلود د یونانیانو دغو شرکي عقایدو او په بتانو باور لرلو کوم ځانګړی لامل نه درلود یعنې له دې بتانو څخه کومې ځانګړې معجزاتي پېښې نه وې ترسره شوې، بلکې د روایتي کیسو او توهماتو په بنسټ یې په دې بتانو د خدایي باور درلود په یونان کې دولس خدایان (بتان) ډېر مشهور وو چې له: زېوس، پاسیډون، ډېمټر، اتهینا، اپولو، آرټمیس، ایریز، افروډایټ، هیفاسټس، هرمس، هیرا او ډایونیس څخه عبارت دي [2].

ټول یونانیان کوم ځانګړي بت ته په عبادت مکلف نه وو، بلکې ځینو وګړو به د ټولو بتانو عبادت کاوه او ځینو به بیا په یادو بتانو کې ځان ته د عبادت لپاره بت ځانګړی کاوه، په دې هکله په ټولنه کې د ګډوډیو او فساد د مخنیوي په موخه د یونان حکومت داسې اصول او قوانین وضع کړي وو چې هر وګړی باید ټولو خدایانو ته درناوی ولري، هیڅوک دا حق نه لري چې کوم ځانګړي بت ته سپکاوی وکړي او په دې توګه د خلکو تر منځ ستونزې راولاړې کړي، له دې سره سره به که بیا هم کوم شخص د یو بت سپکاوی کاوه، نو هغه شخص به ملحد بلل کېده او په الحاد تورن کسان به د حکومت له لوري مجازات کېدل یا به زندان ته اچول کېدل، یا له هېواد څخه شړل کېدل او یا به هم وژل کېدل.

جرمني تاریخپوه جان بریمر (Jan N.bremmer) په پخواني یونان کې د فلسفیانو د الحاد په اړه څېړنه کړې، نوموړی د مشهور لذت پرست فلسفي او شاعر فلوډیمس (Philodemus of Gadara) په اړه لیکي چې فلوډیمس په یوناني پېر کې ملحد فیلسوفان په درې برخو وېشلي وو، یعنې په یونان کې به د لاندې درې ډوله فکر لرونکي کسان ملحدین بلل کېدل:

۱ـ متشککین (Agnostics): هغه خلک چې د یو دیوتا (یوناني خدای) په خارجي حقیقت باندې به شکمن وو او د هغه په ريښتینولۍ به یې اقرار نه کاوه.

۲ـ آډېوسټان (Adevists): هغه خلک چې د یوناني خدایانو له خارجي وجود او حقیقت څخه به یې انکار کاوه.

۳ـ آزاد فکره (Free thinkers): دا هغه خلک وو چې په خپلو لیکنو کې به یې له دین څخه بېزاري کوله[3].

یعنې لومړۍ ډلې په یوناني خدایانو شک کاوه او د هغوی په خدایي یې باور نه درلود؛ دوهمې ډلې به د یونانیانو له ځانه جوړو شوو خدایانو او بتانو څخه انکار کاوه خو په ټوله کې یې د یو خدای او خالق په وجود باور درلود؛ درېیمې ډلې به بیا په ټولیز ډول له دین او خدایانو څخه انکار کاوه او په هېڅ خدای او خالق یې باور نه درلود؛ یونانیانو به دا درې واړه ډلې ملحدین ګڼل. په ټوله کې په یونان کې څو محدود کسان ملحدین بلل کېدل، مشهور ډنمارکي فیلسوف اې بې ډراچمن (A.B. Drachmann) په یوناني پېر کې د ۱۸ داسې فیلسوفانو نومونه یاد کړي چې ملحدین ګڼل شوي وو، دا کسان عبارت دي له: پروډیکس (Pridics of Ceos)، زینوفنیز (Xenophanes)، انیکساغورس (Anaxagoras)، ډایوګنیز (Diogenes)، هیپو (Hippo of Rhenium)، پروتاغورس (Protagoras)، کرایټس (Critias)، دیاغورس (Diagoras of medes)، سقراط (Secretes)، اینټس تهینز (Antisthenes)، افلاطون (Plato)، ارسطو (Aristotle)، تیوفریټس (Theophrastus)، سټلپو (Stilpo)، بیون (Bion of Broy sthenes)، ایپی کیوریس (Epicurus)، تیوډورس (Theodorus)، او یوهېمریس (Euhemerus) څخه[4].

خو په پورته یادو شوو فیلسوفانو کې ځینې داسې افراد هم وو چې په یو خدای یې باور درلود، لکه افلاطون، سقراط، ارسطو، هیپو او… نوموړو فلسفیانو به د یونانیانو په بتانو او له ځانه جوړو شوو خدایانو باور نه درلود په همدې اساس د یونان د حکومت له لوري ملحدین وبلل شول، په همدې اساس معاصر ملحدین د دوی نومونه هم د ملحدینو په جمله کې راولي.

دیاغورس (Diagoras of medes) د ځینو کمزورو شواهدو پر بنسټ د نړۍ لومړنی ملحد ګڼل کېږي، خو دا چې آیا دیاغورس یواځې د یونانیانو له خدایانو څخه انکار کاوه او که په ټوله کې د خدای او خالق له موجودیت څخه منکر وو، کره او دقیق معلومات نشته، جیمزتهرور وایي: دیاغورس له پیله فکري او عقیدوي ملحد نه وو، بلکې له هغه څخه د یو کتاب قلمي نسخه ورکه شوه، نوموړي له بتانو او یوناني خدایانو څخه د کتاب د پیدا کولو ډېره غوښتنه وکړه خو کتاب پیدا نه شو، له همدې امله نوموړي فقط له هغو (بتانو او یوناني خدایانو) څخه انکار وکړ[5].

فیصل ریاض شاهد لیکي: دیاغورس یوه ورځ شلغم پخول او په نغري کې یې د هیرا کلیز بت چې له لرګي څخه جوړ شوی وو کېښود، د دیاغورس موخه دا وه څو خلکو ته وښایي چې دا بتان هېڅ هم نه شي کولای، خو خلکو هغه په دې کار سره ملحد وباله او له سیمې څخه وشړل شو[6].

د یادونې وړ ده چې هغه وخت په یونان کې په فردي توګه الحاد او ملحدین موجود وو خو اکثره ملحدینو به خپل نظریات د وخت د حکومت له وېرې نشوای څرګندولای او ځینو نورو به خپل افکار د خپلو لیکنو پر مټ خپرول.