فاشیزم د سیاسي تفکر په بڼه (څلورمه برخه)

لیکوال: ډاکټر فضل احمد احمدي

فاشیزم د سیاسي تفکر په بڼه (څلورمه برخه)

د سیاست او سیاسي فکر مفهومپه اسلام کې د سیاسي فکر د تاریخ په اړه، یو شمېر پوهانو دې مسئلې ته له بهرني لید څخه کتلي او په منځنیو پیړیو کې یې د پوهې، ځواک او مشروعیت ترمنځ اړیکه څېړلې ده. دوی د نظر په پرتله د “عمل” په لومړیتوب او د فکر په پرتله د “ارادې” په لومړیتوب باور لري، او د سیاسي ځواک پر جوړښت باندې د سیاسي پوهې اړیکې باندې ټینګار کوي. دوی په دې باور دي چې د اسلامي نړۍ په سیاسي فکر کې، لوی او بنسټیز رول د قدرت او ارادې لخوا لوبول شوی دی، او عقل او علم یوازې د هغه د تحقق لپاره یې د یو منځګړي په توګه کار کاوه. دوی همدارنګه په اسلامي سیاسي فکر کې د درې اصلي جریانونو “سیاسي فلسفه، د اهل سنت فقه او شیعه سیاسي فقه” ترمنځ په مشترکاتو باور لري، او دوی ځینې فرعي جریانونو ته هم اشاره کوي، لکه “عرفاني تأملات او سیاسي تصوف” چې ترټولو مهم اشتراک یې “د ځواکمن نظام سره مثبت یا منفي اړیکه” ده.

الفارابي، د اسلامي سیاسي فلسفې بنسټ ایښودونکی، د دې مسئلې په وړاندې کولو او د هغې د ځوابولو په هڅه کې بنسټیز رول لوبولی. د فارابي په وینا، ریښتینی معرفت یوازینی او د لاسرسي وړ شی دی چې د دوو لارو له لارې ترلاسه کېدای شي: عقل او وحی. هغه دا دوې لارې د انسان په وجود کې د ناطقه (وینا) او متخيله د دوو ځواکونو (قُوو) د بیانولو په بڼه تشریح کوي. ناطقه ځواک هغه څه دی چې انسانان له نورو مخلوقاتو څخه جلا کوي، لکه څنګه چې ویل کېږي “انسان یو ناطق حیوان دی”، یا لکه څنګه چې ارسطو ویلي: “انسان په طبیعي توګه یو سیاسي حیوان دی”، چې د دغه قُوّې له لارې انسانان فکر کوي، پوهه ترلاسه کوي او د ښه او بد ترمنځ توپیر کوي. خو متخيله قوه هغه قوه ده چې د انسان په حافظه کې زېرمه شوي معناګانې او انځورونه تحلیل او یوځای کوي.

په دې توګه، د عقل ځواک دوې برخې لري: نظري او عملي. د هغه نظري برخه د فکر کولو او پوهې ترلاسه کولو توان انسان ته ورکوي، او د هغه عملي برخه د ښه او بد توپیر کولو توان ورکوي. د فارابي په وینا، د ناطقه ځواک د انسان په وجود کې یو له مهمو ځواکونو څخه دی چې انسانانو ته دا توان ورکوي چې په بېلابېلو حالاتو کې بېلابېل درک وکړي. د هغه په اند: “هغه څه چې د هغه لپاره په لومړي ځل په طبيعي توګه ترلاسه کېږي، عبارت دی له هغه مادې څخه چې په یوه هيئت کې دی او د عقلي دودونو منلو ته چمتو دی، له همدې امله، هغه په بالقوه توګه عقل دی، او عقل بلا ده، او په بالقوه توګه معقول هم دی.” په بل پړاو کې، عقل بالفعل دی. د هغه په اند: “عقل هغه وخت بالفعل کېږي چې په هغه کې معقولات حاصل شي، او بالقوه معقولات هغه مهال بالفعل ګرځي چې د عقل معقول بالفعل شي.”

د فارابي په وینا، دا بالفعل کېدل د فعال عقل او د هغې د اظهار له لارې ترسره کېږي. له همدې امله، معرفت یوه آسماني مرسته ده. د هغه په وینا، مفارق (جلا) عقول، په فوق قمر نړۍ (ملکوت) کې په مستقیم ډول د انسان پر عقل باندې اغیزه نه کوي، بلکه الهي فيض، د عقل له لارې، لومړی په تدریجي او تنازلي پروسه کې له لوړ څخه تر ټیټ پورې، او بیا په منظم او مخکې ټاکل شوي دوره کې په حرکت کې دی. د فارابي په وینا فعال عقل، وروستی عقل دی چې د لسو عقلونو په لړۍ کې په فوق قمر نړۍ کې موقعیت لري، او ريښتینی فيض او معرفت، له لومړۍ سرچینې څخه د ترلاسه کولو وروسته، د مادون قمر نړۍ (ناسوت) ته خپروي. فارابي په خپلو ځینو آثارو کې هغه د “واهب الصور” او په نورو کې د “روح الأمين او روح القدس” په توګه تعبیر کړی دی.

اوس، د سیاسي فکر او سیاسي مسئلو ته د بېلابېلو لارو چارو لنډې بیاکتنې وروسته، د فاشیزم سیاسي فکر ته ننوځو. فاشیزم، لکه څنګه چې په سریزه کې یادونه وشوه، یو له بدترینو سیاسي عقایدو څخه دی چې د ډېرو بې ګناه خلکو د له منځه وړلو لامل شوی دی. د دې عقیدې څېړنه موږ سره د غیرعقلي افکارو په ښه پوهېدو کې مرسته کوي.

ادامه لري…