معتزله (يو شپېتمه برخه)

لیکوال: "ابوعائشه"

معتزله (يو شپېتمه برخه)

د ماډرنسټانو (د عصريتوب د پلويانو) اهداف څه دي؟

ماډرنسټان ډیرې موخې لري. په كتابونو كې د تحقيق او څيړنې له لارې څرګنديږي چې دوى په ډېرو مواردو كې د اسلامي امت له علماوو سره اختلاف لري؛ خو د دغې ډلې تر ټولو مهم هدف دا دی چې اسلامي هېوادونه د لوېدیځو هېوادونو په شان د بدلون په لور حرکت وکړي. له همدې امله دوی اسلامي احکامو ته لکه: په غیبو باندې ایمان، سود او داسې نورو مسایلو ته ځانګړې توجه نه کوي، او دغه شيان د اسلامي امت د وروسته پاتې والي لاملونه ګڼي او عقلانیت د اصلي معیار په توګه مني. لکه څنګه چې مخکې وویل شول، د دې ډلې ټول اعتقادات او اعمال د عقل پر بنسټ دي، او عقل د دوی لپاره خورا مهم دی. له همدې کبله ډېری دیني مسایل چې له عقل سره مطابقت نه لري د دوی په اند د منلو وړ نه دي.
د دوی په اند د اسلامي امت د وروسته پاتې والي لامل د اسلامي اصولو، احکامو او ضوابطو مراعات کول دي. له همدې امله دوی د اسلام د اصولو د بدلولو هڅه کوي. ځکه دوی په دې باور دي چې دا طریقه کولای شي د امت د اصلاح او پرمختګ لامل شي.
د عصريتوب پلويان هڅه کوي چې د لوېدیځ فکر او ژوند په دې اعتبار چې د دوی له نظره دا د پرمختګ او ترقۍ حل دی، ختيځ ته انتقال کړي. په همدې خاطر يې امت له رسالت او دعوت څخه هغه حکومت ته يې راوبولل چې د خلکو لپاره ماديت، سوکالي او هوساینې رامنځته کوي.
دوی غواړي دیني اصول د لوېدیځ له تمدن او مفکورې تابع کړي. او دين د تمدن د بدلونونو تابع او د ژوند په چارو کې يې مبيّن وګرځوي.

هغه لیکوالان چې د عقلانيت او عصريتوب څخه اغېزمن دي:

په عربي هیوادونو کې ځینې لوی لیکوالان وموندل شول چې نظرونه یې د عصري پلويانو سره ورته وو، لکه: شیخ محمد عبده، شیخ محمد رشيد رضا، قاسم امین، په ځانګړې توګه د ښځو د حجاب په اړه، علي عبدالرازق، محمد فتحي عثمان، امين خولي، محمود شرقاوي، شيخ عبدالله العلايلي؛ او په غیر عربو هیوادونو کې سید احمد خان او د هغه شاګردان.
مناسبه ده چې د هغه لیکوالانو نومونه یاد کړو چې نه دي یاد شوي؛ مګر د عصريتوب د پلويانو په توګه پېژندل کیږي:
ډاکټر محمد عماره، ډاکټر طه حسین، ډاکټر حسن ترابي، ډاکټر احمدزکي ابوشادي، محجوب بن میلاد، احمد امین او…
د معتزله‌و (زاړه او نوي) مسايلو لنډيز:
– د قران کریم د آیتونو تأويل او توجیه که د دوی د عقیدې خلاف وي.
– د رسول الله صلی الله علیه وسلم د سنتو او احادیثو کُلي او جزئي انکار او په ځانګړې توګه د غيبياتو په اړه آحاد احاديث؛
– صحابه کرامو څخه نیوکه او سپکاوی کول؛
– د اجماع انکار؛
د معجزو انکار (که څه هم دا مسله کُلي نه ده او په ځینو مسلو کې ده)؛
– د عذابونو، د قبر عذاب او نعمتونو څخه انکار؛
هغه شیان چې د عصريتوب د پلويانو سره تړاو لري:
– د سنګسار د حد څخه انکار کول؛
– د جهاد د فرضيت او مشروعیت څخه انکار [د دوی د ډېرو مشرانو لخوا]؛
– د ښځو ازادي؛
– د ښځو او نارینه‌و ترمنځ مساوات؛
– د اديانو يووالي ته بلنه.
« لکه څنګه چې په تېرو وختونو کې معتزله د قرآن او سنتو له غيبي حقایقو څخه لکه: ابرار ملائکې، پېريان، شیطانان، د قبر عذاب او د هغه نعمتونه او نورو شيانو انکار په باطلو تأويلونو سره کاوه، نوي ماډرنسټانو هم همداسې وکړل.»
یادونه: دې ډلې هم لکه د پخوانیو معتزلو په څېر له ډېرو شیانو انکار کړی، چې په راتلونکو برخو کې به یې په تفصیل سره بیان کړو.

پایله
په دې اړه د تحقیق او څېړنې له لارې دې نتیجې ته رسیږو چې نوي معتزله یا د عصريتوب پلويان د پخوانیو معتزله‌و له کتابونو څخه کار اخیستو ته لېواله وو او په دې برخه کې یې د مقتدا په توګه ګڼل. او کوښښ يې کاوه چې په اسلامي ټولنه کې د اعتزال مذهب بېرته راژوندی او هغه په اسلامي ټولنه کې ترويج کړي. دا ډله د معتزله‌و پوهه د دين په اړه سمه ګڼي او د اوسني عصر له روح سره يې مطابق بولي، هغه څه چې دوی يې هغې ډلې ته ډېر متوجه او لېواله کړل.

ادامه لري…