لیکوال : قاري عبدالستار «سعید»
د حجاب او عفت ش.ه.ید ( برخه : ۱ )
(د شهيد قاضي عبدالرحمن پغماني ژوند ته کتنه)
دپیل خبرې
حامدا و مصليا و بعد:
د تدریسي مصروفیاتو په لړ کې څو کاله وړاندې د افغانستان د معاصر تاریخ د تدریس مسؤلیت راوسپارل شو. ما چې د تاریخ له علم سره کوم مسلکي تړاو نه درلود، همدې مسؤلیت اړ کړم چې د معاصر تاریخ په اړه یو څه مطالعه وکړم.
د مطالعې په لړ کې د ډېرو نورو تاریخي موضوعاتو تر څنګ دې ته هم متوجه شوم چې په تېره لمریزه پیړۍ ( ۱۳۰۰ ــ ۱۴۰۰ هـ ش) کې افغانستان د تودې فکري ــ فرهنګي نزاع میدان پاته شوی. که د افغانستان د تاریخ پخوانۍ داخلي جګړې د شاهي تخت او تاج لپاره وې، اما په وروستیو سلو کلونو کې سیاسي کشمکشونو تر ډېره حده فکري او ایډیالوژیک عوامل درلودل.
د سل کلن تاریخ مطالعه راښيي چې په تېره لمریزه پیړۍ کې درې ځله په افغانستان کې د فکري، فرهنګي او ټولنیز بدلون د راوستلو هڅه شوې. که په نورو الفاظو ووایو په هیواد مو له بهرنيو پوځي تهاجمونو نه پرته درې ځله د غرب افکارو هم یرغل راوړی، چې هر ځل یې په وړاندې زموږ د ولس له منځه دیني اصالت او اسلامي ارزښتونو ته متعهد مجاهدين او مبارزین دریدلي، د پردیو افکارو د ترویج او خپریدلو ممانعت یې کړی او د ولس دیني، عقیدوي، فکري او فرهنګي هویت يې ساتلی دی.
د فکري یرغلونو دا لړۍ د امیر امان الله خان له پاچاهۍ سره راپيلیږي. نوموړي په خپله لس کلنه پاچاهي کې دوه ځله هڅه وکړه چې د ریفورم یا اصلاحاتو تر عنوان لاندې یو لړ غربي قوانين، عادات او لېبرال فرهنګ په افغانستان کې ترویج کړي. لومړنۍ هڅه په ۱۹۲۳م یا ۱۳۰۲ لمريز کال کې وه چې په مقابل کې یې د هیواد په مختلفو ښارونو کې له خالخال اعتراضونو سربېره د ملا عبدالله ( ګوډ ملا صاحب) تر مشرۍ لاندې په سمت جنوبي ( پکتیا) کې خورا لوی پاڅون وشو، چې نهه میاشتې یې د امان الله خان عسکري ځواک مصروف ساتلی و. د ملا عبدالله پاڅون که څه هم په نهایه کې د هغه په اعدام او شهادت سره پای ته ورسېد، خو امان الله خان یې مجبور کړ چې له قوانینو څخه هغه ۱۶ موارد حذف کړي چې له شریعت سره یې ټکر درلود.
د اماني ریفورمونو دوهمه څپه هغه وخت راوالوته کله چې د ۱۹۲۸ م یا ۱۳۰۷ لمریز کال په اوړي کې امان الله خان د اروپا له اوږده سفره راغبرګ شو او له غربي او غربزده هیوادونو څخه په تأثر یې په ډېره بېړه د ټولنیزو بدلونونو پروسه پیل کړه. د اماني ریفورمونو د دې دوهم پړاو په وړاندې که څه هم وروسته د هیواد له مختلفو ساحو څخه د اعتراض غږونه پورته شول، تر دې چې په نهایه کې د امان الله خان په سقوط منتج شول. اما د دې پړاو لومړنی رسا غږ د اماني حکومت د قاضي القضات شهيد مولانا عبدالرحمن پغماني وو.
قاضي عبدالرحمن چې د امان الله خان په حکومت کې له خورا لوړ مقام، حیثیت او امتیازاتو برخمن وو، اما کله يې چې د دیني احکامو ماتېدل ولیدل، په لوړ غږ یې اعتراض وکړ، له ټولو فشارونو سره یې د پاچا هغه غوښتنې ونه منلې چې له ده یې د خپلو غیر شرعي کړنو تائید غوښت. قاضي عبدالرحمن د دیني ارزښتونو د ساتنې او شریعت د دفاع په لاره کې خپل ټول هست و بود په داو کړل او د خپلو غبرګو زلمیو زامنو په قربانولو سره د اماني اعدامګرو مرمیو ته په رسا قامت ودرېد.
خو څومره چې د قاضي عبدالرحمن ثبات او ایثار پرتمين و، متأسفانه په تاریخ کې یې په هغه اندازه یادونه نه دې شوې. نوموړی زموږ د هیواد د ډېرو نورو حقدارو مبارزینو غوندې د یو شمېر مؤرخینو د فکري حسادتونو ښکار شوی او هڅه شوې چې شخصیت او کارنامې یې تر خاورو لاندې او یا هم په تحریف شوي ډول بیان شي.
د دې لپاره چې زموږ د ولس د دیني او فکري حریم د دغه پاسدار حق پر ځای شوی او نوی نسل یې له شخصیت او کارنامو سره بلد شوی وي، له پخوا مې هیله درلوده چې په اړه یې یو څه ولیکم. تېرکال مې چې د شهید ملا عبدالله/ ګوډ ملا صاحب د شهادت د سلم تلين په مناسبت د هغه د شخصیت په اړه لیکنه کړې وه، لوستونکو ډېره خوښه کړه. له هماغه وخته مې د شهيد قاضي عبدالرحمن پغماني په اړه هم یوې ورته لیکنې ته سودا وه. اما کله مې چې لیکنه پیل کړه د موادو د ډېرښت له امله لیکنه وغځېده، تر دې چې حجم یې د کتابګوټي یا رسالې حد ته ورسېد. د یاد وړ ده چې د لیکنې محتویات او معلومات ټول په مستند ډول له بیلابیلو کتابونو څخه را اخیستل شوي، چې په حاشیو کې ورسره ځينې حوالې هم یادې شوې دي.
په پای کې د شهيد قاضي عبدالرحمن پغماني د کورنۍ د غړي ( لمسي) استاد سید احمد قریب څخه ځانګړې مننه کوم چې د شهید قاضي صاحب په اړه ليکل شوې نایابه رساله ( مختصر البیان) اوځینې نور چاپي او مستند منابع یې راپیدا کړل چې له ماسره یې د دې رسالې په تکمیل کې ډېره همکاري وکړي. دغه راز د چارو ادارې د مطبوعاتو رئیس مولوي احسان الله بدر څخه هم منندوی یم چې خپله همکاري یې رانه ونه سپموله. دواړو ته له الله تعالی څخه اجر غواړم.
او خپلې خبرې په دې دعا رانغاړم چې الله تعالې دې دغه هڅه زما او زما د والدینو لپاره د آخرت توښه وګرځوي.
آمين یا رب العلمين
قاري عبدالستار سعيد
۱۴۴۸ هـ ق د محرم الحرام ۱۲ مه
۱۴۰۵ هـ ش د سرطان ۷ مه
دارالامان، کابل
د ش.ه.يد قاضي عبدالرحمن د کورنۍ په استازیتوب د نوموړي د لمسي استاد سید احمد قریب تقریظ
الحمد لله رب العلمين، والصلوة والسلام على سید المرسلین وعلى آله واصحابه أجمعين.
وبعد،
د امتونو فکري هویت یواځې د لویو پېښو په ثبتولو نه خوندي کېږي، بلکې هغه مهال خپل بشپړ انعکاس مومي چې د علم، دعوت، عدالت او قربانۍ څښتنان د علمي امانت، کره څېړنې او مستند تحلیل له لارې راتلونکو نسلونو ته وروپېژندل شي؛ ځکه د اشخاصو فزیکي نشتون د هغوی د اغېز د پای معنی نه لري؛ بلکې د دوی فکري او عملي میراث هغه مهال تلپاتې کېږي چې د قلم په ژبه د تاریخ حافظې ته وسپارل شي، له همدې امله د علمي شخصیتونو د ژوند، آثار او فکري میراث تدوین یواځې د تاریخي روایت یوه بڼه نه ده، بلکې د تاریخي حافظې د ساتنې، د علمي میراث د صیانت او د تاریخي شعور د پیاوړتیا یوه بنسټیزه وسیله ده.
په همدې سلسله کې، شهید قاضي سید عبدالرحمن رحمة الله علیه، د افغانستان د معاصر دیني، علمي او ټولنیز تاریخ له هغو اغېزناکو څېرو او شخصیتونو له جملې څخه دی چې د علم، قضاء، دعوت، اصلاح، حقمحورۍ او استقامت بېلابېل ابعاد یې په خپل ژوند او عمل کې تمثیل کړي دي. دا علمي او مبارز شخصیت د علم او عمل د یووالي، د عدالت او تقوا د توازن، او د دعوت او ایثار د ژمنتیا روښانه بېلګه و، شهادت یې د یو انسان د ژوند پای نه؛ بلکې د هغو ارزښتونو د دوام نښه ده چې د دفاع لپاره یې خپل ژوند نذر کړی و.
په پای کې کله چې د وخت حکومت د ځینو ریفورمونو له امله د دیني ارزښتونو او ټولنیزو دودونو په اړه پراخې نیوکې او اندېښنې راپورته شوې، قاضي عبدالرحمن رحمة الله علیه د هېواد د لوړپوړي قضایي مسؤول په توګه د اسلامي شریعت او دیني شعائرو د ساتنې په برخه کې مهم او اغېزناک رول ولوباوه. هغه په دې باور و چې د دولت هر ډول قانوني، اداري او ټولنیز اصلاحات باید د اسلامي شریعت له قطعي احکامو او د افغان مسلمان ولس له دیني هویت سره په بشپړه همغږۍ کې پلي شي. له همدې امله، نوموړي د خپل علمي نفوذ، شرعي استدلال، دینی مسؤولیت او قضایي موقف په مټ د هغو اقداماتو پر وړاندې دریځ خپل کړ چې د اسلامي شعائرو، دیني مقدساتو او د ټولنې د اعتقادي بنسټونو د کمزوري کېدو لامل ګرځېدل. د قاضي عبدالرحمن دغه دریځ یواځې د یو قضایي مقام رسمي موقف نه و، بلکې د یوه ژور دیني احساس، علمي مسؤولیت او شرعي مکلفیت څرګندویي يې کوله، چې له امله یې، نوموړی د خپل عصر د دیني ارزښتونو او اسلامي هویت له مخکښو مدافعینو څخه شمېرل کېږي او په دغه لاره کې د خپلې کورنۍ د ځینو غړو او متعهدو یارانو سره په شهادت ورسید.
دروند عالم او پیاوړی څېړونکی او لیکوال، محترم قاري عبدالستار سعید ( د حجاب او عفت شهيد) تر عنوان لاندې د دې ستر مجاهد د ژوند، علمي شخصیت، دعوتي فعالیتونو او مبارزاتي کارنامو په اړه یو کتاب/رساله لیکلې چې د یوې مهمې تاریخي او علمي اړتیا ځواب دی، لیکوال پخپل اثر کې هڅه کړې چې د دې ستر شخصیت ژوند یواځې د پېښو د تسلسل په بڼه وړاندې نه کړي، بلکې د هغه علمي مقام، ټولنیز رسالت، فکري لیدلوری، اخلاقي ځانګړتیاوې او تاریخي اغېز د مستندو شواهدو، تحلیلي لید او منظمې څېړنې پر بنسټ تبیین کړي. همدا منهج، دې اثر ته هغه علمي اعتبار وربخښي چې له عادي ژوندلیکونو او روایتي خاطرو څخه یې ممتازوي.
د دې کتاب/رسالې له مهمو ځانګړنو څخه یوه دا ده چې لیکوال، سره له دې چې له موضوع سره ژوره فکري اړیکه لري، د علمي امانتدارۍ، د روایت د کرهوالي او د معلوماتو د منظم ترتیب اصل ته ژمن پاتې شوی دی. د دې شخصیت د ژوند د بېلابېلو پړاوونو مستند بیان، د علمي او ټولنیز رول تحلیل، د دعوتي او قضایي خدمتونو تبیین، او د هغه د مبارزې د فکري بنسټونو روښانه کول د دې کتاب علمي ارزښت لا لوړ کړی. له همدې امله، دا کتاب/رساله د افغانستان د معاصر دیني او ټولنیز تاریخ د مطالعې لپاره د اعتبار وړ مراجعو په قطار کې د ځای موندلو وړ دی.
بې له شکه، هر علمي اثر د لا بشپړېدو او تکامل ظرفیت لري، او د علمي څېړنې طبیعت هم همدا ایجابوي چې راتلونکي څېړونکي د نویو اسنادو، روایتونو او تحلیلي لیدلورو په رڼا کې د موضوع نور اړخونه هم وڅېړي خو دا حقیقت نه شي پټېدلی چې لیکوال د دې اثر په لیکلو سره د یوې تاریخي تشې د ډکولو لپاره ارزښتناک ګام پورته کړی او د یو داسې عالم، قاضي، مجاهد او شهید ژوند یې مستند کړی چې یادول یې د علم، عدالت، تقوا او ایثار د ارزښتونو یادول دي.
دا کتاب/رساله یواځې د یو نامتوعالم او مبارز د ژوند بیان نه دی؛ بلکې د یوې تاریخي دورې د علمي، دیني او ټولنیز وضعیت د درک لپاره هم یوه مهمه کړکۍ پرانیزي له همدې امله، تمه کېږي چې دا کتاب/رساله به د تاریخ، اسلامي علومو، ټولنیزو مطالعاتو او د افغانستان د معاصر فکري بهیر د څېړونکو لپاره د باور وړ مأخذ وګرځي او هم به ځوان نسل د هغو شخصیتونو له ژوند، فکر او مبارزې سره آشنا کړي چې خپل علم یې په عمل، ایمان یې په استقامت او باور یې په قربانۍ ثابت کړی و.
په پای کې، د شهید قاضي عبدالرحمن رحمة الله علیه د کورنۍ په استازیتوب د دې ارزښتناک اثر لیکوال او څېړونکي، محترم قاري عبدالستار سعید، ته د زړه له کومې مبارکي وایم او د نوموړي دا ستر علمي او تاریخي خدمت د ستاینې او قدردانۍ وړ ګڼم، د الله سبحانه وتعالی سپېڅلي ذات ته دعا کوم چې د نوموړي دا ستر خدمت، د صدقې جاریې په توګه قبول کړي.
لوی رب دې لیکوال ته د علم، تحقیق او خدمت په ډګر کې د لا ډېرو بریاوو توفیق ورکړي، او شهید قاضي عبدالرحمن رحمة الله علیه ته دې د خپل بې پایه رحمت په سیوري کې ځای ورکړي، درجات یې لوړ او جنت الفردوس یې وروستی استوګنځی وګرځوي، آمین یارب العلمین.
وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ
سید احمد قریب د ۱۴۴۸ ه.ق کال د محرم الحرام ۱۵مه
دوام لري…