۱- *التصریف لمن عجز عن التألیف*: دا کتاب د جراحۍ په برخه کې د هغه یو له غوره آثارو څخه دی. په دې کتاب کې يې څه د پاسه دوه سوه د جراحۍ وسايل په ډېر دقت او توجه سره تعريف او تشريح کړي دي. په دې کتاب کې د لومړي ځل لپاره د جراحۍ واقعي انځور ښودل شوی او د بدن د غړو د پرې کولو لومړنۍ وسیله (د جراحۍ غچي) یې هم پکښې ښودلې ده، چې د “زراقه” په نامه یادیږي.
هغه په دې کتاب کې د طب د علومو د ودې او پرمختګ لپاره وتوانید چې بېلابېلې او پراخې څانګې او مثالونه بیان او تشریح کړي، لکه: د بولو د مجاریو جراحي، د ښایست جراحي، د پوزې جراحي، د غوږونو جراحي، د ستوني جراحي او د خولې او غاښونو جراحي. دا کتاب په تاریخ کې لومړی انځور شوی (مصور) علمي کتاب ګڼل کیږي.
دا په داسې حال کې ده چې په ۱۳ او ۱۴مو پېړيو کې د جراحۍ او عملياتو علم يو ډېر حقیر او بې ارزښته علم و او یوازې د بدن د غړو د پرې کولو د علم په څېر کارېده. خو په ۱۹۷۵ کال کې د طبیبانو په غونډه کې د زهراوي کتاب په لاتیني ژبه وژباړل شو او د طبیبانو دې ډلې دغه برخه د طبي علومو له نورو څانګو څخه خپلواکه او جلا اعلان کړه.
د دې کتاب په لومړۍ برخه کې د دارویي بوټو عناصر او جوړښت او د کالبدپوهنې په اړه بحث شوی دی. دویمه برخه د ناروغیو وېش، د هغوی پیچلتیاوې او د درملنې څرنګوالي ته ځانګړې شوې ده. له درېیمې څخه تر پینځلسمې برخې د ناروغانو د خوړو په اړه دي. نهه ویشتمه برخه په بېلابېلو ژبو کې د نباتاتو د نومونو په اړه ده او د ترکیبي او غیرترکیبي نباتاتو د ژوند موده څومره ده. همدارنګه په دې برخه کې د طب په کتابونو کې د مرکبو نومونو د تشریح په اړه بحث شوی دی. هغه د دې کتاب په بېلابېلو فصلونو کې د جراحۍ د بېلابېلو بڼو په اړه خبرې کړې دي او ستونزمنې جراحۍ يې بيان کړې دي.
هغه يو ځل د داسې چا عملیات کړی و، چې کولمې يې له نس وتلې وې او ټولو طبیبانو د هغه له درملنې او روغتيا څخه عاجزي ښودلې وه. خو له جراحۍ وروسته دغه کس ژوندی پاتې شو او څو کاله نور یې هم ژوند وکړ.
په هر حال، دا کتاب د طبي علومو او تجربو یو پوهنغونډ دی او په دې کتاب کې د ډېرو ننني کشفونو یادونه هم شوې ده. دا کتاب په بېلابېلو ژبو ژباړل شوی او د اوسني کوردوبا (قرطبه) ښار کې د هغه په نوم یوه کوڅه نومول شوې ده.
۲- *أمراض النساء*: (د ښځو ناروغۍ) دا کتاب د ښځو د ناروغیو په اړه دی، لکه څنګه چې د هغه له نامه څخه معلومیږي.
۳- *استحضار الأدویة*: له هغه ځایه چې هغه د دواګانو او د هغو د ځانګړنو په پوهه کې د پام وړ رول لوبولی دی، دا کتاب یې هم په دې برخه کې لیکلی دی.
۴- *تفسیر الأکیال و الأوزان*: دا کتاب هم ظاهراً د دواګانو د وزن د بیان او تشریح په اړه دی.
By محمد فاتح