ریاضي علم کې د مسلمانو پوهانو ونډه (لومړۍ برخه)

لیکوال: "محمدالافغاني"

ریاضي علم کې د مسلمانو پوهانو ونډه (لومړۍ برخه)

سريزه

د اسلامي علماوو د فعاليتونو او لاسته‌راوړنو بيانول د هر مسلمان له رسالت او موخو څخه دی چې خپلې ټولنې او ديني عقايدو ته ژمن وي. په حقیقت کې، د تېرو پرمختګونو معرفي کول د معاصر انسان سره مرسته کوي چې پوه شي چې ولې هغه په داسې موقف کې دی چې د هغه مستحق نه دی. پخوانیو نسلونو په مختلفو برخو او په ځانګړې توګه د علم او ټکنالوژۍ په برخه کې ستر مقام درلود.
د تاریخ څېړنه او په بېلابېلو برخو کې د اسلامي مشرانو لاسته‌راوړنو ته کتنه د نن ورځې انسان ته ځواک ورکوي او د هغه د پرمختګ لاره اسانه کوي. د ریاضیاتو په برخه کې د اسلامي تمدن څخه ډېری پوهان راوتلي دي چې ګټور خدمتونه یې کړي دي. دې خدمتونو د ریاضیاتو د علم په وده کې مرسته کړې او د هغې په پرمختګ او ښه‌والي کې اغیزمن شوي دي.
په رياضياتو کې د اسلامي پوهانو ونډې ته یوه کتنه
د ریاضي کتابونو لیکل او تأليف د اسلامی ریاضي پوهانو په منځ کې له اوږدې مودې راهیسې دود دی. خوارزمي او نورو په دې برخه کې ارزښتناک اثار پرېښي دي، چې د خوارزمي کتاب په ځانګړي ډول مشهور دی.
خوارزمي هغه معادلاتو ته يې ځانګړې پاملرنه وکړه چې د میراث، سوداګرۍ، د ملکیتونو د وېش او حقوقي دعواوو په برخه کې رامنځته کېدل. همدارنګه د ریاضیاتو ورځني کارَوَنې لکه د ځمکې اندازه کول، د کانالونو کیندلو او هندسې محاسبې هم د هغه په آثارو کې څېړل شوي دي.
هغه، دويمې درجې والا معادلات طبقه بندي او حل کړه او یوازې يې مثبت ځوابونه په پام کې نیول. خوارزمي د مربع په جوړښت او د عددي حل په وړاندې کولو سره په هندسې ډول وښودله چې ستونزه څنګه حل شي. د هغه ځینې حلونه د اقليدوس د میتودونو په پرتله خورا پېچلي وو، او له همدې امله د اقليدوس اصول د هغه د کار اصلي سرچینه نه وه. خوارزمي همدارنګه د هندي شمېرو او اعدادو په اړه یوه مقاله هم لیکلې ده.
ثابت ابن قره هم یو کتاب د “د دويمې درجې د الجبر معادلو حلولو هندسې ازموینه” په نوم لري. هغه په خپلو کارونو کې هندسې تفکر شامل کړ او جبر او مقابله يې د الجبر په توګه معرفي کړل، چې د “جبر” په نامه ياد شول. ثابت ابن قره او حجاج ابن یوسف د هغو عالمانو له جملې څخه وو چې د خوارزمي طرز په خلاف ودرېدل. ثابت د عدد په تیوري کې، یو مجرد ذهن درلود او د «فرما» او «ډیکارت» څخه مخکې د ټولو اعدادو فورمول يې ترلاسه کړ.
محمد بن موسی خوارزمي د مسلمانانو یو ستر ساینس پوه او د خپل وخت یو مشهور ریاضي پوه او منجم (ستورپوه)، د جغرافیې په اړه يې یو کتاب لیکلی دی چې په هغه کې یې د ډېرو ښارونو او ځایونو طول البلد او عرض البلد ثبت کړي دي. دا کتاب چې د بطلیموس د جغرافيې د کتاب له بیا لیکلو او اصلاح په توګه شمېرل کیږي، او کېدای شي د خوارزمي تر څارنې لاندې د علماو د یوې ډلې لخوا د اسلامي نړۍ د نقشې د وړاندې کولو لپاره چمتو شوی وي.
ابوریحان البیروني هم یو له مشهورو اسلامي جغرافیه پوهانو څخه دی. هغه د خپل علمي دقت او بې طرفۍ لپاره مشهور دی، هغه د “التحقيق ماللهند” کتاب لیکلی، چې د هغه یو له مهمو کارونو څخه دی، چې د هند د مطالعاتو یو له مهمو سرچینو څخه شمېرل کیږي.
د اسلامي نړۍ د علماو په منځ کې د البيروني علمي شخصيت کله ناکله د ګوتفريډ ويلهلم لايبنيتز او لئوناردو داوينچي په څېر سترو شخصيتونو سره پرتله شوی او ځينو بيا هغه تر دغو ساينس پوهانو هم لوړ بللی دی.

د يوناني اغېزو څخه په اسلامي ریاضیاتو کې د فلسفې تمايل
په اسلامي فلسفه او رياضي کې د افلاطون او ارسطو افکارو ژوره اغیزه درلودلې ده. مسلمان فیلسوفانو لکه الکندي هڅه وکړه چې دا دوه فکرونه سره یوځای کړي.
د ارسطو منطق او د افلاطون نظرونه د تجرد په اړه د «اقليدس اصول» په کتاب کې سره یوځای شوي، چې مسلمانانو په ریاضیاتو کې د هندسې د اساس په توګه کاروله.
تطبیقي ریاضي، د ارشميدس د طريقې تر اغېز لاندې، د انجنیري، نجوم (ستورپوهنې) او جغرافیې په برخو کې ډېره پاملرنه ترلاسه کړه. عملي رسالو په دوامداره توګه بیا لیکل کېدې ترڅو د تېرو ساینس پوهانو په پرتله پرمختللي محاسباتي میتودونه چمتو کړي.
په اسلامي ریاضي کې هم د هندي مکتب تر اغیزې لاندې فلسفي تمایلات موجود وو. په هند کې ډېری ریاضیکي مسايل د دوی له ديني نظریاتو څخه سرچینه اخیستې؛ لکه د وراثت اړوند د ستونزو د حل لارې چارې چې د مسلمانانو په منځ کې هم لکه د هندي ریاضیاتو په څېر، د دين تر اغېز لاندې رامنځته شوي وې. باید ووایو چې د قبلې او اذان په وختونو کې دیني ټینګار د هندسې له پرمختګ سره يې مرسته وکړ او د میراث قوانین د مسلمانانو په منځ کې د جبري تفکر د پراختیا لامل شول. دا دوې رشتې په لومړي سر کې خپلواکې وې، خو ورو ورو د مسلمانانو په ریاضیاتي تفکر کې یو له بل سره یوځای شوې.

د هند عددي سیسټم چې د مسلمانانو په منځ کې وکارول شول، د دې وړتيا يې درلود چې په کاغذ باندې په لنډه بڼه وليکل شي. مسلمانانو د عددي محاسبې لپاره څو الګوریتمونه وړاندې کړل، چې په نتيجه کې یې د الګوریتمي تفکر بنسټ کښېښودل شو. په عملي کارَوَنې کې پراخه اړتیاوې د دې لامل شول چې په محاسباتو او تقريباتو کې الګوریتمي میتودونه رامینځته شي. په الجبر او هندسې کې هم الګوریتمي تفکر ډېره اغېزه وکړه. په الجبر باندې ټينګار چې د هندسې په پرتله ډیر مجرد دی، هم په هندي فلسفې کې ريښې لري، چې په اسلامي تصوف او اسلامي فلسفه باندې يې هم اغېزه کړې ده.

ادامه لري…