لیکوال: محمد داود یوسفي اسحاقزی
اسلام او ډیموکراسي (برخه: ۲)
د دولت اصلي ځواکونه (قواوې) په دریو برخو ویشل شوي:
مقننه قوه: د دې قوې ځانګړې دنده د قوانینو په اړه پرېکړې کول او د بودیجې تصویب او داسې نور دي. دا قوه د پارلمان له لارې خپلې دندې اجرا کوي.
اجرائیه قوه: د قوانینو پلي کول، د کورنیو چارو، بهرنیو اړیکو او داسې نورو چارو اداره کول د دې ادارې مسؤولیت دی. دا واک د حکومتي کابینې، په پارلماني نظام کې د لومړي وزیر او وزیرانو او په صدارتي نظام کې د ولسمشر او د هغه د وزیرانو له لارې خپلې دندې ترسره کوي.
قضائیه قوه: دا قوه د محاکمو له لارې قضایي ستونزې حل کوي.
په پخوا زمانو کې په اروپا کې پورته درې واړې قوې د یوه شخص یا یوې وسیلې تر واک لاندې وې، له همدې امله يې د ازادۍ د ټينګښت او د ظلم د مخنيوي په موخه د بېلتون او بېلولو فکر وکړ، چې هر يو يې د يوه واکمن تر واک لاندې وي. دا پروسه د قواوو جلا کول بلل کېږي.
د دې تفکیک د ډولونو پر بنسټ، مختلف ډوله حکومتونه جوړېږي:
ټولیز حکومت یا پارلماني حکومت: د دې ډول حکومت مثالونه ډېر کم دي، په دې ډول حکومت کې مقننه او اجرائیه قوه په بشپړه توګه سره یوځای وي، پارلمان په خپله د مقننه څانګې په توګه، اجرائیه څانګه غوره کوي او اصلي واک په همدې پارلمان پورې اړه لري.
صدارتي نظام: ولسمشر د اجرائیوي قوې مشر دی او پارلمان هم مقننه څانګه ده، چې هر یو یې په جلا توګه ټاکل کېږي. په دې ډول حکومت کې لومړی وزیر نه شته او ولسمشر اصلي واک لري. امریکا د دغه ډول حکومتي نظام یوه بېلګه ده.
په دې نظام کې، د قواوو تفکیک خورا ستونزمن وي؛ ځكه ولسمشر كولاى شي، پارلمان منحل كړي، خو پارلمان نه شي كولاى د ولسمشر د ګوښه كولو لپاره رایه وركړي او دا كار په بشپړه توګه د پارلماني نظام خلاف دى.
پارلماني نظام: په دې نظام کې خلک د پارلمان غړي ټاکي او هغه ګوند چې په پارلمان کې تر ټولو زیاتې څوکۍ ترلاسه کوي، حکومت(کابینه) جوړوي، چې له لومړي وزیر او رئیس الوزرا (پاچا) څخه عبارت وي (په هغه حالت کې چې حکومت پادشاهي وي). د دې حکومت مشر اجرائیه قوه ده؛ د ولسمشر یا پاچا رول سمبولیک دی او اصلي واک په لومړي وزیر پورې اړه لري.
البته، دا طبقه بندي نظري ده او د وخت په تېرېدو سره په دې ډلبندي کې ډېر بدلونونه رامنځته شوي؛ د بېلګې په توګه: فرانسه چې پارلماني نظام یې نافذ کړ، له (۱۹۵۸) کال وروسته یې دولتي نظام په مخلوط نظام؛ یا په بل عبارت نیمه صدارتي یا نیمه پارلماني نظام بدل شو.
د پورتني محتوا یادونه اړینه وه، چې ګران لوستونکي له دې مفاهیمو سره اشنا کړي. ځکه چې د يادښتونو په دې لړۍ کې به يې په کثرت سره يادونه وشي.
اوس راځو د دیموکراسۍ د لاندې ډولونو په اړه خبرې کوو:
خپلواکه ډیموکراسي: دا ډول یې په لرغوني یونان کې تاریخ لري، که ټول هېوادوال په خپلواکه توګه یا لږ تر لږه خپله اساسي دنده په مستقیمه توګه اداره کړي، خپلواکه ډیموکراسي بلل کېږي. په اتلسمه پېړۍ کې ژان ژاک روسو د خپلواکې ډيموکراسۍ موضوع راپورته کړه او د خلکو د ارادې د نظريې په وړاندې کولو سره يې د خلکو د واکمنۍ او خپلواکې ډيموکراسۍ په رامنځته کولو کې ستر رول ولوباوه. نن ورځ د کار د وېشلو نظام، د نفوسو د ډېرېدو او د سیمو د پراخېدو له امله د خلکو حاکمیت په مستقیم ډول پلي کېدل ناشوني دي.
ناخپلواکه ډیموکراسي (استازیتوب): په داسې رژیمونو کې د دې پرځای چې خلک په خپلواکه توګه حاکمیت پلي کړي، د خپلو استازو له لارې یې عملي کوي. د استازي او غیر خپلواکه (په واسطه) ډيموکراسي مفکوره د نن ورځې لویو او نفوس لرونکو ټولنو سره ډېر مطابقت لري. په دې ډول حکومت کې خلک د خپلو استازو په ټاکلو سره د واکمن واک په ځانګړې توګه د پارلمان د چارو اداره په غاړه اخلي. په دې رژیم کې حاکم نظر دا دی، چې حاکمیت په ملت پورې اړه لري؛ له همدې امله پارلمان او نور دولتي بنسټونه د ملت استازي ګڼل کېږي.
نیمه خپلواکه ډیموکراسي: دا د خپلواکې او ناخپلواکې ډیموکراسۍ له ترکیب څخه منځته راځي. په دې ډول رژیم کې حکومتداري د خلکو په مستقیم ګډون او د واکمنانو په تصمیم نیولو سره ترسره کېږي. البته، په دې بڼه کې هم اصول د مقنن مجلسونو د شتون او د خلکو د استازو له خوا د پرېکړو پر بنسټ ولاړ دي. مګر په خپله اتباعو ته هم دا حق ورکړل شوی دی، چې په خپلواک ډول د قانون له مخې سياسي واک او حاکميت وکاروي. نو په یو ډول ویلای شو، چې نیمه خپلواکه ډیموکراسي د ناخپلواکې ډیموکراسۍ یوه څانګه ده.
د ډیموکراسۍ اړوند ځینی خبرې:
د اسلام له سیاسي نظام سره د ډیموکراسۍ د نظام له پرتله کولو پرته، د ډیموکراسۍ نظام د نورو ټولو سیاسي نظامونو لکه مطلقه او ظالم سلطنتونو، استبدادي رژیمونو، کمونیستي او سوسیالیستي، فاشیستي حکومتونو په پرتله چې انسان تر اوسه تجربه کړي دي، په صادقانه توګه، دیموکراتیک نظام تر دوی لوړ دی او یا یې د فساد او بې نظمۍ کچه ټيته ده.
د دیموکراسۍ پلویانو د دې ډول حکومت له پاره ډېری ګټې او امتیازات لیست کړي، چې په لاندې کرښو کې یې یادونه کوو:
۱. د اتباعو روزنه:
د فرانسې مشهور مفکر «آلکسي دو توکویل» ټینګار وکړ، چې د ډیموکراسۍ یوه مهمه ګټه دا ده، چې دا د اتباعو له پاره د تعلیمي ښوونځي په توګه کار کوي.
ډیموکراسي د رايې ورکولو حق او د ټاکنو په وړاندې د اعتراض حق خوندي کوي او اتباعو ته د رايې ورکولو حق د سمې کارولو او ټاکنو په وړاندې د اعتراض کولو درس ورکوي، چې بل هیڅ دولت داسې فرصت نه ورکوي.
(ګتل) لیکي: «د هر ډول حکومت تر ټولو مهمه ګټه دا ده، چې په خپله د خلکو فضیلت او هوښیارتیا تقویه کړي او د یو ځانګړي ډول حکومت د وړتیاوو په قضاوت کې لومړی پام دا دی، چې تر کومې کچې وده کول غواړي او د اتباعو فکري او اخلاقي کیفیتونه ښه کړي».
۲. د حکومت موثریت:
د دولت د یوې ځانګړې بڼې د پیاوړتیا یا کمزورتیا له پاره یو له خورا مهمو معیارونو څخه د هغې موثریت دی. د دولت موثریت په نورمال او بیړني یا بحراني حالاتو کې د هغه د چلند له لارې اندازه کېدی شي. دوی په سمه توګه ویلي، چې عامه ټاکنې، د خلکو کنټرول او عامه مسؤولیت د نورو دولتي سیسټمونو په پرتله د ډیموکراسۍ اغیزمنتوب تضمینوي.
حکومت په خپله خلک ډسپلین ته راولي؛ دا په دوی کې د مسؤولیت احساس رامنځته کوي او له دوی څخه سرښندونکي اتباع جوړوي.
۳. د شخصي ازادیو خوندي کول:
ډیموکراسي د حکومت یوازینۍ بڼه ده، چې شخصي ازادي ورکوي او د اساسي قانون له لارې د اتباعو حقونه تضمینوي. جان اسټوارټ میل د دې دلیل له پاره د ډیموکراسۍ ملاتړ وکړ.
د نظر او مطبوعاتو ازادي او د مجلسونو د رابللو حق په ولسواک نظام کې د خلکو له مهمو او تضمین شویو مدني حقونو څخه دي.
ډیموکراسي یو شخص ارزښتناک ګڼي او ډاډ ورکوي، چې د ټولنې په پرمختګ کې د ګډون فرصت به ولري.
د لاول په وینا: په کامله ډیموکراسۍ کې، چې هر څوک شکایت وکړي، خبرې يې اورېدل کېږي.
د هرینشاو په وینا: ډیموکراسي د هر شخص سره عصبي تار نښلوي او د هغه او مرکز ترمنځ اړیکه رامنځته کوي او د هر چا نظر په پام کې نیول کېږي.
۴. د برابرۍ تضمین:
ـ ډیموکراسي په اقتصادي او سیاسي دواړو برخو کې د برابرۍ غوښتنه کوي او د رایې ورکولو حق، د ټاکنو د اعتراض حق او د رنګ، پوستکي، مذهب او جنس له تبعیض پرته دولتي چارواکو ته د لاسرسي حق مني.
ـ هغه ځانګړي امتیازات نه خوښوي.
ـ په اقتصادي ډګر کې د خلکو لپاره د فرصتونو برابروالی او اقتصادي امنیت برابروي.
ـ په ریښتینې ډیموکراسۍ کې، هر څوک د ژوند او ټولنیز امنیت د ضروریاتو څخه لږ تر لږه برخمن وي.
۵. د خلکو زده کړه:
ډیموکراسي په حقیقت کې د عامه زده کړې په برخه کې پراخه تجربه لري، ټاکنیز کمپاین په اصل کې یوه سیاسي زده کړه ده. په عامو انتخاباتو یا بل هر ډول انتخاباتو کې د مختلفو کاندیدانو او د هغوی د رایو له خوا د عامه مسایلو خبرې کیږي. په هغو غونډو کې چې جوړېږي، په پراخه کچه پاڼي وېشل کېږي او د بېلابېلو ګوندونو تګلارې او پروګرامونه تشریح کېږي، په دې توګه، عام خلک د پوښتنې ګروپ یا ګوند د پالیسۍ په اړه خبرتیا لري، بیا دوی کوم کاندید یا ګوند ته رایه ورکوي، په دې مانا چې دوی د دوی د کاري پالیسۍ څخه راضي دي. دا ډول پوهاوی او ګډون د خلکو فکري کچه لوړوي او خلک د هېواد په مسئلو د پوهېدو توان ورکوي. د (برنز) په وینا، ټول حکومتونه د زده کړې یوه لاره ده، خو تر ټولو ښه تعلیم په خپله زده کړه ده. نو تر ټولو غوره حکومت خپلواک دی، چې دیموکراسي ده.
په لنډه توګه د دیموکراسۍ پلویانو ویلي دي:
۱. ډیموکراسي د حکومتونو تر ټولو منطقي ډول دی.
۲. ډیموکراسي د سیاسي فساد کچه کموي.
۳. ډیموکراسي تر ټولو عادلانه دولتي سیستم دی.
۴. ډیموکراسي د شخړو د حل یوه پخلاینه ده.
۵. ډیموکراسي ملي وفاداري او ژمنتیا زیاتوي او توکم پالنه (قوم پرستي) کموي.
۶. ډیموکراسي د حکومت تر ټولو باثباته ډول دی.
۷. ډیموکراسي د بیان ازادۍ ته وده ورکوي.
۸. ډیموکراسي فکري وده زیاتوي.
۹. ډیموکراسي د انسان رواني حالت ښه کوي.
۱۰. ډیموکراسي د ساینسي مدیریت له پاره غوره بنسټ دی.
۱۱. ډیموکراسي د وړتیا لامل کېږي.
په نورو یادښتونو کې به د ډیموکراسۍ نیمګړتیاوې او نیوکې د پخوانیو او نویو لویدیځ پوهانو له نظره تر بحث لاندې ونیول شي ان شاء الله.
ادامه لري…
By محمد فاتح