لیکوال: ډاکټر فضل احمد احمدي
فاشیزم د سیاسي تفکر په بڼه (پنځمه برخه)
د فاشیزم مفهوم او عناصر
فاشیزم (Fascism) په لغت کې د حکومت پر واک باندې تمرکز کولو ته وايي. دا یوه سیاسي تیوري او حکومت دی چې سختدریځه، ملتپاله او استبدادي بڼه لري. د “فاشیزم” کلمه له ایټالوي (لاتیني) اصطلاح “فاسکيس” څخه اخیستل شوې، چې د تبر هغه وسپنیزې برخې وې، چې د لرغوني روم سرتېرو د خپل واک د سمبول په توګه وړلې.
په ۱۸۹۰ لسیزه کې، د “فاشیزم” کلمه په ایټالیا کې د یوې سیاسي ډلې د څرګندولو لپاره کارېده، چې معمولا له انقلابي سوسیالیستانو جوړه وه. دا هغه وخت و، چې موسولیني دا اصطلاح د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال او وروسته د خپلو وسلهوالو ملېشو لپاره وکاروله، چې ورسره دا اصطلاح یو روښانه ایډیالوژیک مفهوم ترلاسه کړ.
په بل عبارت، فاشیزم هغه ایډیالوژي ده چې ځانګړتیاوې یې غیر منطقي تفکر، جګړه او شخړې، کاريزماتيک مشرتابه، نخبهوالی او افراطي ملتپالنه دي. فاشیزم په ځانګړي ډول د موسولیني د رژیم لپاره کارېده. دا د شلمې پېړۍ یوه سیاسي فلسفه وه، چې د لیبرالیزم او سوسیالیزم په مخالفت کې راڅرګنده شوه. دا مفکوره د وخت په تېرېدو سره وده وکړه، او ګڼو سیاسي مفکرینو یې په رامنځته کېدو کې ونډه لرله.
افلاطون، ماکیاولي، هابز، فیخته، روسو، هیګل، ګوبینو، نیچه، سورل، پارتو او نور هغه کسان دي، چې د فاشیزم مفکورې د بنسټايښودونکو په توګه پېژندل کېږي. البته، د فاشیزم په څېر یوه پراخه مفکوره د فکري ریښو پرته نشي رامنځته کېدای. خو فاشیزم په پیل کې محدوده مانا درلوده، او لکه څنګه چې موسولیني ویلي، د دولتي سنډیکالیزم یوه بڼه وه.
له همدې امله، د “فاشیزم” اصطلاح، چې ګومان کېږي لومړی د بنیټو موسولیني لخوا د واک ترلاسه کولو او د دولتي سنډیکالیزم د جوړولو په موخه رامنځته شوې وه، یوازې د لیبرالیزم، محافظهکارۍ، یا کمونیزم ترڅنګ یوه سیاسي ایډیالوژي نه وه، بلکې د هغه سیاست تاییدوونکې وه، چې د شلمې پېړۍ په لومړۍ نیمایي کې یې د مطلقالعنان حکومتونو د راڅرګندېدو لپاره زمینه برابره کړه. لکه څنګه چې کوین پاسمور وایي: “د فاشیزم ماهیت کیدای شي په یوویشتمه پېړۍ کې د تاریخ په بل هر پړاو کې د پاملرنې وړ وي.”
په بل عبارت، فاشیزم د هغه مطلق دولت څرګندونه ده، چې د ژور ټولنیز کړکېچ په ځواب کې رامنځته شوی، او د مایوسۍ او ناامنۍ احساساتو سره نږدې اړیکه لري. دا اړتیا لري، چې بنسټونه یې د جمالي جوړښتونو پر اساس وي.
لکه څنګه چې یادونه وشوه، فاشیزم لومړی ځل د ۱۹۲۲ څخه تر ۱۹۴۵ پورې په ایټالیا کې د موسولیني لخوا رهبري کېده، او د یو واحد سیاسي ګوند، افراطي نژادپالنې، او یو ځواکمن او متمرکز دولت پر درې بنسټونو ولاړ و. فاشیزم ته د پانګوالۍ او کمونیزم ترمنځ د درېیم ځواک په توګه کتل کېدای شي. همداراز، دا ویل کېدای شي، چې فاشیزم له دې وړاندې چې یوه فلسفه یا سیاسي ایډیالوژي وي، د حکومت کولو یوه طریقه وه.
په فاشیستي حکومتونو کې، مشرتابه مطلق قدرت لري او له قانون څخه پورته ګڼل کېږي. دولتي سازمانونه، چې پر پوځي ځواک، سیاسي فشار، او تبلیغاتي وسیلو تکیه لري، فردي آزادۍ محدودوي او د هر ډول مخالف حرکت مخنیوی کوي.
فریدریش وېلهېلم نیچه د فاشیزم معنوي پلار ګڼل کېدای شي، او د هغه فلسفه د دې غورځنګ د غیر منطقي فکر بنسټ ګڼل کېږي. نیچه د جګړې او وینې تویولو ته هڅوونکی و، او د ښځو په وړاندې یې کرکه درلوده. د هغه کتاب “داسې وویل زرتشت” د افراطي لیدلورو څخه ډک دی، چې یو غیر متوازن ذهن یې رامنځته کولی شي. د نیچه په اند، تر اوسه داسې ځواکمن کتاب نه دی لیکل شوی.
د توماس په وینا، نیچه وایي: “له خطر سره ژوند وکړه، او تل په دوامداره جګړه کې واوسه.” او همداراز: “هغه څوک چې غواړي جوړونکی وي، باید لومړی ویجاړونکی وي، او ټول زاړه ارزښتونه له منځه یوسي.”
د نیچه اساسي نظریه دا وه، چې ځواک او زور حقیقي حق دی. لوړ سړی نه غواړي، چې واکغوښتنه معقوله ښکاره کړي، بلکې یوازې دا دلیل وړاندې کوي: “دا زما اراده او هیله ده.” د نیچه په نظر، “خدایان مړه دي” او مذهب درواغ دي.
ادامه لري…
By محمد فاتح