(په دریمه نړۍ کې د ډله ایزو اړیکو وسیلو د رول په اړه د ساینس پوهانو نظر (اتلسمه برخه

لیکوال: م. فراهي توجګي

(په دریمه نړۍ کې د ډله ایزو اړیکو وسیلو د رول په اړه د ساینس پوهانو نظر (اتلسمه برخه

« رائو » وايي: کله چې نوي معلومات او نظریات له بهر څخه لرې پرتو کلیو ته راوړل شي او له صنعتي ټولنو څخه جلا شي، بدلون به ورسره مل وي. «ویلبرم شرام» په دریمه نړۍ کې د ډله ایزو اړیکو د وسیلو د رول په اړه د خپل بې شمیره څیړنو پراساس، وايي: د پرمختګ پر لور هیوادونو کې د خلکو هڅول چې د پراختیا په اړه پریکړې وکړي، د مطلوب پرمختګونو چټکتیا او همغږۍ او داسې نور. عموما یو د انعطاف وړ او ناڅرګنده پروسه نه ده. که چیرې د اړیکو جریان اجازه ورکړي، خلک هم ډیری شیان کولی شي؛ لکه د اهدافو ټاکل او پریکړه کول چې کله او څنګه بدلون ومومي او هغه څه چې دوی غواړي او څنګه خپله ټولنه بدل کړي.
« شرام» هم په ملي پرمختګ کې د ډله ایزو رسنیو د رول په اړه خوشبینه نظر لري: “ډله ایزې رسنۍ کولی شي په پرمختللو هیوادونو کې د خلکو لپاره د معلوماتو مقدار او ډولونو کیفیت لوړولو او ښه کولو کې مرسته وکړي؛ د فکر په انتقال کې مرسته وکړي او د فردي او ملي فکر کچه لوړه کړي. دوی کولی شي دا ټول، مستقیم ترسره کړي.”
هغه څه چې د دریمې نړۍ په هیوادونو کې د «ویلبر شرام» په څیړنه کې مهم دي دا دي چې اقتصادي پرمختګ یوازې هغه وخت ممکن دی چې ټولنیز پرمختګ راشي او ټولنیز پرمختګ د زده کړې او معلوماتو پراختیا ته اړتیا لري. نو باید دا ومنو چې د ډله ایزو اړیکو وسیلې به د کلتوري ودې او د هغې له لارې په اقتصادي پراختیا کې پرېکنده اغیزه ولري. د کرنې او صنعت د پراختیا لپاره باید ټولنیزې پانګونې ته وده ورکړل شي. او دا د بشري منابعو د کارولو په صورت کې شونی دی، چې په هغه کې هم زده کړه اصلي عامل دی.
لیونارډ دوب، د امریکا د یل پوهنتون یو له پروفیسورانو څخه دی، چې په افریقا کې په خپلو څیړنو کې ارزښتناکه پایلې ترلاسه کړې دي. دوب په خپل راپور کې لیکي: افریقایي خلک چې په مختلفو ځانګړتیاو سره په ټولنو کې ژوند کوي د وخت په تیریدو سره خپل ځانګړي او اړین ارتباطي چینلونه یې رامینځته کړي. په دې توګه، دا په ټاکلي وخت چوکاټ کې د دوی اړتیاوې پوره کړي.
لکه څنګه چې د افریقا خلک په چټکۍ سره د لویدیځ له خلکو څخه ډیر کارونه او ارزښتونه اخلي، دوی په عجیب ډول د خپرولو او پراختیا په وسیلو، په ځانګړې توګه د ډله ایزو اړیکو او کلتور په وسیلو پورې تړلي دي، کوم چې دوی جذب کړي دي. نوې افریقا د عصري او دودیز ارتباطي سیسټم ترکیب لري. د دې لامل باید په حقیقت کې وموندل شي چې دواړه سیسټمونه، له یوې خوا، د بدلونونو استازیتوب کوي او له بلې خوا، دوی د دې بدلونونو څخه د پام وړ اغیزمن شوي. په افریقا کې د «دوب» مشاهدې د «لرنر» او «رائو» نظریات تاییدوي. د دغو ساينس پوهانو د څېړنو پايلو ته په پام سره دا مهم ټکي هم تاييدیږي چې معلومات د کلتوري بدلون په وخت کې ډېر مهم رول لوبوي او د مخابراتي سيستم د ودې او پرمختګ او د ټولنيزې او اقتصادي ودې او پرمختګ ترمنځ خورا پیاوړي اړيکې احساس کیږي.
د برازیل مفکر «پاولو فریره» یو له هغو مفکرینو څخه دی چې په وروستیو کلونو کې یې د اقتصادي ودې او ټولنیز پرمختګ په برخه کې د لویدیځ واکمن ماډلونو او همدارنګه د هېوادونو د عصري کولو په برخه کې د ارتباطاتو رول په اړه انتقاد کړی دی. هغه اوسني ارتباطي او تعلیمي سیسټمونه په دریمه نړۍ کې د خلکو د تسلط د شبکې په توګه معرفي کوي. د هغه په ​​اند، د پوهې له یوې پیاوړې سرچینې څخه منفعل ترلاسه کوونکو ته د معلوماتو لیږدول د دوی د شخصیت په وده کې مثبت اغیزه نلري او د خپلواک، انتقادي ځان پوهاوي په رامینځته کولو او د ټولنیزو ستونزو په حل کې د خلکو برخه اخیستلو کې مرسته نه کوي؛ له همدې لامله د ده د وړانديز له مخې د پوهنې اوسنی نظام چې دی یې د زده کړو زېرمه بولي او د ښوونکو د راټولو شوو معلوماتو پر بنسټ جوړېږي، بايد د مظلومانو د زده کړې لپاره په نوي نظام بدل شي.
نن ورځ نړۍ داسې مسایل لري چې له پخوا سره توپیر لري. له همدې امله، دا اړینه ده چې دا مسلې په بل لید سره تحلیل شي. د نړۍ د مسايلو ماهيت، له هغو څخه راپيدا شوې عمومي ستونزې او په نړيواله اجنډا کې د دغو مسايلو د ځاى پرځاى کولو لاملونه موږ د يوويشتمې پېړۍ په پيل کې د نړۍ له سياسي ماهيت سره اشنا کوي؛ داسې پالیسي چې نور د ختیځ او لویدیځ د اړیکو او پخوانیو ګوندونو تر اغېز لاندې نه دي، او نور مسایل لکه ارتباطات او رسنۍ په کې مهم رول لوبوي؛ نو که سم پلان جوړ نه شي، نو باید په اسلامي ټولنو کې چې په عمده توګه د دریمې نړۍ هیوادونه ګڼل کیږي، د هغې ناوړه پایلو ته انتظار وباسو.