لیکوال: مهاجر عزیزي
د اسلام په رڼا کې د مډرنیزم تحلیل او نقد (نهمه برخه)
په مډرنیزم پورې اړوند اصطلاحات
۳. پرمختګپالنه (Progressivism)
پرمختګپالنه، چې د مډرنیزم فکري بنسټ دی، یو فکري، ټولنیز او سیاسي ښوونځی دی، په دې باور دی، چې بشري ټولنه تل د ودې او پرمختګ په لاره کې ده، چې انسان پهکې د پوهې، عقل، زدهکړې، ټولنیزو او سیاسي اصلاحاتو له لارې کولای شي عدالت، ازادي او ارامښت ومومي.
دا ښوونځی تر ډېره په پخواني سنتونو باندې نقد کوي او پر نوښت، د ټولنیزو جوړښتونو بدلون، مساوي حقوق او د خلکو د ژوند د ښه کولو لپاره د دولت پر پراخوالي ټینګار کوي؛ خو د دې ښوونځي لویدیز لوری، دین او معنوي بنسټونه د ټولنې د شاته پاتې کېدو لامل ګڼي او هڅه کوي چې دا ارزښتونه د بشر له ژونده لېرې کړي.
د غرب پرمختګپالنه پر دوو محورونو ولاړه ده: انسانمحوري او عصري عقلپالنه؛ یعنې هر څه په عقل او د انسان په ارادې پورې تړي، چې دین او معنویت بېګټې او د ټولنې د ودې او پرمختګ پر وړاندې خڼډ ګڼي. د دوی اصلي موخه مادي ارامښت، فردي ازادي، ټکنالوژي پرمختګ ته رسېدل او په بشپړل دول پر طبیعت واک درلودل دي. د دوی په اند اخلاق هم د وخت د متغیرو دودنو او ګټو تابع دی، نه ثابت او الهي.
بېشکه چې لویدیځ په ځینو برخو، لکه: تجربي علومو، صنعت او ټکنالوژۍ کې لوړ ګامونه پورته کړي او د بشر د مادي اړتیاوو د برابرولو په برخه کې تر ډېره بریالي و؛ خو دا د انسان د رښتیني پرمختګ نښې نهشي ګڼل کېدای. د پرمختګ حقیقت په روحاني لوړوالي، اخلاقي ودې او معنوي ارزښتونو کې دی.
مډرنیستیان په خپلو مادي شتمنیو ویاړي او په ډېر غرور نور ملتونه سپک ګڼي؛ خو د اخلاقي او معنوي ارزښتونو په میدان کې، دوی د زوال کندې ته لوېدلي دي او ورځ تر بلې نور هم پسې ژورېږي؛ داسې زوال چې په تاریخ کې یې ساری ډېر کم لیدل شوی، ځکه داسې په انحراف کې غرق شوي دي، چې ځینې وخت یې ژوند آن د حیوانانو له ژونده هم بېارزښته ښکاري.
ایا یوازې هغه کسان چې د صنعت او ټکنالوژۍ په برخه کې یې وده کړې بشپړ او عصري دي؟
هېڅکله نه! رښتینی او لوړ انسان هغه دی، چې د مادي پرمختګ تر څنګ، په اخلاقي او معنوي ډګر کې یې هم وده کړې وي.
موږ هغه چا ته رښتینی انسان ویلی شو، چې له نیکو اخلاقو، سالم معنویت او انساني احساساتو څخه برخمن وي؛ خو هغه چا چې یوازې په صنعت او ټکنالوژۍ کې وده کړې وي او د انسانیت له مرزونو څخه بهر وي، د داسې عنوان لایق نه دی. په حقیقت کې د انسان ښایست د هغه په اخلاقو، حیا او داخلي پاکي پورې تړلی دی، نه یوازې په مادي او حرفوي پرمختګونو پورې.
الف: د لویديځ او اسلامي فرهنګ تر منځ د «پرمختګ» د مفهوم توپیر
په اسلام کې د پرمختګ مفهوم، لکه څنکه چې د لویديځ په فرهنګ کې رواج لري، ډېر توپیر لري. په لویديځ فرهنګ کې، پرمختګ په مادي او فزیکي اړخونو کې د انسان حرکت ته ویل کېږي، چې موخه یې دنیوي ارامښت تر لاسه کول دي؛ خو په اسلام کې په ژوره مانا سره کارېدلی دی؛ چې مادي او معنوي دواړه بعده رانغاړي. د اسلام له نظره، پرمختګ یوازې هغه وخت رښتینی دی، چې له الهي، معنوي او اخلاقي ودې سره مله وي.
اسلام د لویديځ په مشهور او مادي مفهوم کې پرمختګ نه مني؛ ځکه که چېرې پرمختګ یوازې مادي اوسي او له معنویت څخه خالي وي، پایله یې کولای شي زور، ظلم او بشپړواک لرونکی به وي. لکه څنګه مو چې په معاصر تاریخ کې لوستلي، هغه هېوادونه چې، پرمختللي وو لکه: فرانسه او انګلستان، سره له دې چې د صنعت په برخه کې یې لاسته راوړنې هم درلودې؛ خو بیا یې هم اسیایي او افریقايي ملتونه استعمار کړل. دوی نه یوازې د دغو هېوادونو طبیعي منابع لوټ کړې؛ بلکې ډېر جرمونه یې هم وکړل. نن هم همغه موخه په نوې بڼه تر سره کوي. د اسلام له نظره هغه پرمختګ چې پر ظلم، استعمار او نورو پر استثمار ولاړ وي، رښتینی پرمختګ نه دی، بلکې د سقوط او فساد یوه بڼه ده.[1]
حتی ډېری اروپايي او امریکايي پوهانو چې خپلو لاسته راوړنو ته یې بیا کتنه کړې، دې پایلې ته رسېدلي، هغه څه چې دوی د پرمختګ په نوم یادول، په حقیقت کې له پوچۍ او سرګردانۍ پرته بل څه نه وو. دوی په واضح توګه وویل: دا مادي پرمختګ چې نن یې موږ لرو نه یوازې یو رښتینی پرمختګ نه دی، بلکې موږ یې له انسانیته هم لېرې کړي یوو. موږ په داسې حال کې له پرمختګ څخه خبرې کوو، چې د تاریخ په اوږدو کې مو تر ټولو لوی جرمونو کړي دي؛ هغه جرمونه چې حتی دوښمنانو مو چې زموږ پر وړاندې به درېدل، نه یې دي تر سره کړي. دوی تمدنونه و ساتل؛ خو موږ هغه له مېنځه یووړل.
په دې توګه لویدځو خپله هم خپل یو اړخيزه او مادي پرمختګ ننګولی دی او هغه یې د تمدن نښه نه؛ بلکې د ظلم، وحشت او بېرحمۍ څرکندېده بللې ده.
بېشکه، که څه هم نن ورځ لویدځ په ظاهره پرمختللی دی، دا پرمختګ یوازې مادي بعد دی او د اخلاقي، معنوي او انساني ارمانونو په حوزو کې یې نه یوازې پرمختګ نه درلود؛ بلکې له سقوط او بحران سره مخ دی. له همدې امله ځينې لویدځ پوهان دې دورې ته « دغوسې او رنځعصر» نوم ورکړی، هغه عصر چې په هغهکې عصري انسان له دروني غوسې او روحي کړاو سره مخ شو او د ژوند اصلي معنا یې له لاسه ورکړه.
په اسلامي فرهنګ کې پرمختګ له عدالت سره یو ځای مانا لري، هغه ارزښتمند پرمختګ دی، چې ټولنه یې له ظلم، زور او استعمار څخه خلاصه کړې. اسلام معنوي او مادي ودې دواړې یو ځای ګڼي؛ خو که چېرې مادي وده د انساني ارزښتونو د هېرولو لامل شي، نور پرمختګ نا؛ بلکې سقوط دی.
له همدې امله، اسلام د ځانخواښۍ، نړۍپرستي د مخنیوي لپاره، په مصرف کې قناعت او په ټولنیزو کړنو کې د شفقیت او سخاوت په څېر ارزښتونو ته وده ورکوي، ترڅو په ټولنه کې د ټولپالنو او انساندوستۍ روح ژوندی پاتې شي. په ورته وخت کې پرمختګ هغه وخت د اقتصادي ودې لپاره ارزښتناک کېدای شي، چې د عمومي سوکالۍ لپاره وي، نه د بشړواک او استثمار لپاره.
دلته ښکاري، چې د پرمختګ په اړه د اسلام او لویدیځ د نظر ترمنځ توپیر خپله یوه روښانه بېلګه ده او د اسلامي پرمختګ د یوې ځانګړې بېلکې د وړاندې کولو اړتیا ته پام اړوي؛ هغه بېلګې چې د فرهنګ او اسلامي ارزښتونو پر بنسټ ولاړې وي.
په حقیقت کې، فرهنګ په ټولشموله او ژور لید سره د پرمختګ مفهوم ته پام کوي او هغه یوازې په یو یعد پورې نه تړي. اسلام پرمختګ له پوهې، عقل او وحي سره تړي او دا د تېر وخت په پرېښودو کې نه؛ بلکې د پخوانیو تمدنونو د میراثونو او د سنتونو په سمو لارښوونو کې ویني. د لویديځو مډرنیزم خلاف چې پرمختګ په تېر کې د سنتونو له پرېښودو سره تړي، اسلام د تمدنونو پر دوام او لوړوالي باور لري او د وفادارۍ او د بشري ټولنې د اصلي اړتیاوو د تطابق له لارې د پرمختګ لاره لټوي.
دوام لري…
مخکنئ برخه / راتلونکې برخه
[1]. تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، ص ۶۸.