امام ترمذي رحمه الله د درېیمې هجري پېړۍ د اهل سنت یو له سترو عالمانو او فقیهانو څخه و، چې د «جامع الصحیح» یا «سنن الترمذي» راټولونکی دی. دا کتاب د حدیثو یو له معتبرو کتابونو څخه ګڼل کېږي. هغه د احادیثو په ترتیب او راټولولو کې له مختلفو اسلامي سرچینو څخه د پام وړ رول لوبولی او د صحیح او معتبر احادیثو یوه ارزښتناکه ټولګه یې تالیف کړې، چې فقه، اخلاقي او دیني مسایل پکې شامل دي.
امام ترمذي رحمه الله د احادیثو د نقد او د صحت په کتنه کې په خپل دقیق او ژور تحقیق سره د حدیثو او اسلامي فقهې په علومو کې خورا ښه اغېزه وکړه. د «سنن» کتاب ترڅنګ، هغه نور علمي آثار هم پرېښودل، چې د حدیثو د مطالعې اصول یې پکې بیان کړي دي. د امام ترمذي رحمه الله ژوند او آثار اوس هم په ټوله نړۍ کې د اسلامي علماوو لهخوا درناوی او احترام ترلاسه کوي.
سریزه
امام ترمذي رحمه الله د اسلام په تاریخ کې یو له سترو او معتبرو محدثینو څخه دی، چې د حدیث او د اهل سنت په فقه کې یې ستر رول لوبولی دی. هغه د هجرت په دریمه هجري پېړۍ کې د ترمذ په ښار کې، چې د ماوراءالنهر په سیمه کې پروت دی، وزېږېد او ډېر ژر د حدیث د علم له سترو سرچینو څخه وګرځېد. د هغه علمي ژوند او آثارو د نبوي احادیثو د راټولولو، تحلیل او تصحیح په طریقو باندې ژوره اغېزه درلوده. د همدې ځانګړتیاوو له امله هغه د اهل سنت له شپږو سترو حدیثي کتابونو (الصحاح الستة) څخه د یوه کتاب مؤلف وپېژندل شو.
امام ترمذي رحمه الله د «الجامع الصحیح» یا «سنن الترمذي» په لیکلو سره د اسلامي نړۍ یو مهم حدیثي کتاب وړاندې کړ، چې په بېلابېلو دیني او فقهي برخو کې د صحیح احادیثو یوه ارزښتناکه ټولګه ده. دا کتاب د احادیثو د صحت او سقم په ارزونه او د صحیح او ضعیف حدیثونو د جلا کولو له امله د حدیثو په نورو کتابونو کې ځانګړی ځای لري.
سربېره پر دې، امام ترمذي رحمه الله د احادیثو په تحلیل، نقد، او د فقهي او کلامي مسایلو په روښانه کولو کې ډېر لوړ ګامونه پورته کړل او خورا ارزښتناکې علمي لاسته راوړنې یې درلودې.
په دې لیکنه کې به د امام ترمذي رحمه الله ژوندلیک، علمي شخصیت، د حدیث لیکلو طریقې او د هغه د مهمو آثارو په اړه بحث وکړو. همدارنګه به د امام ترمذي رحمه الله د علمي او فرهنګي آثارو اغېزه د اسلام په تاریخ کې، په ځانګړې توګه د حدیث پوهنې په ډګر کې، وڅېړو. له همدې امله، په دې لیکنه کې هڅه کېږي چې د امام ترمذي رحمه الله د ژوند مختلف اړخونه معرفي او د هغه مقام د حدیثو او اسلامي فقهې په تاریخ کې روښانه شي.
نوم او نسب:
نوم یې محمد، کنیه یې ابو عیسی، او پلار یې عیسی بن سوره بن موسی ترمذي و. هغه د “حافظ” او “حجت” په لقبونو هم پېژندل شوی.
د امام ترمذي بشپړ نوم په تذکرو کې په دې ډول ذکر شوی دی: محمد بن عیسی بن سوره بن موسی بن الضحاک بن السکن السلمي الضریر البوغي ابو عیسی الترمذي.
د “سلمي” کلمه په بني سلیم پورې اړه لري، چې د قیس یوه قبیله ده، او د “بوغي” کلمه بوغ ته نسبت ده، چې د ترمذ یو کلی دی او د ترمذ په یو نیم کیلومټرۍ کې موقعیت لري.
امام ترمذي رحمه الله اهل حدیث او د سلف صالحینو د عقیدې له پیروانو څخه و. په سنن الترمذي کې د هغه نظر پر نبوي سنت، د صحابه کرامو او تابعینو د فهم باندې د هغه د التزام شاهد دی.
امام ترمذي رحمه الله د اسلام له سترو حدیثپوهانو او د حدیثو د علم له مخکښانو څخه و. د سنن الترمذي کتاب، چې هغه ته منسوب دی، د اهل سنت له معتبرو حدیثي کتابونو څخه ګڼل کېږي. هغه نه یوازې د حدیثو په علومو کې مهارت درلود، بلکې په نورو علومو لکه فقه او اصولو کې یې هم لوړه پوهه درلوده او د اسلامي علومو په پرمختګ کې یو له خورا اغېزمنو شخصیتونو څخه ګڼل کېږي.
علمي ځانګړتیاوې
امام ترمذي رحمه الله د احادیثو په تالیف او روایت کې ځانګړی مهارت او دقت درلود. د هغه آثار د نبوي سنت په خدمت کې د ده بېساري ژمنتیا او اخلاص څرګندوي. په دې برخه کې ډېرو پوهانو د هغه علمي شخصیت ستایلی دی او د احادیثو په تحلیل کې یې د هغه کره او عادلانه طریقه بیان کړې ده.
د سنت په ساتنه کې د محدثینو اغېزه
د اسلام په تاریخ کې د خدای له نعمتونو څخه یو د تکړه محدثینو روزنه ده، چې د نبوي احادیثو راټولول، تدوین او تشریح یې کړې ده. امام ترمذي رحمه الله یو له هغو سترو شخصیتونو څخه و، چې په خپلو آثارو سره یې د رسول الله صلی الله علیه وسلم د سنتو په ساتلو او خپرولو کې مهم رول لوبولی دی.
امام ترمذي رحمه الله د حدیثو د علم یو ټینګ ستن او د اسلامي نړۍ له سترو علمي ویاړونو څخه شمېرل کېږي. د امام ترمذي رحمه الله ژوند، هڅې او آثار د ټولو طالب العلمانو لپاره الهام او بېلګه دي. د هغه ژوند او آثارو ته په کتو څرګندېږي چې څنګه کولای شو په ټینګ ایمان، پراخ علم او ښو اخلاقو سره اسلام او مسلمانانو ته دایمي خدمت وکړو.
By محمد فاتح