لیکوال: مهاجر عزیزي
د اسلام په رڼا کې د مډرنیزم تحلیل او نقد (شلمه برخه)
سریزه
په تېرو برخو کې مو د مډرنیزم بنسټیز موضوعات تحلیل او وڅېړل؛ د دغه بهیر د موخو او ځانګړنو په څېر موضوګانې، د مډرنیزم په اړه د علماوو او پوهانو لیدلوري او نقلقولونه، دغهراز فکري لوری یې و څېړل شو. هلته مو دا هڅه وکړه چې د دغه فکر اصلي موخې او حدود روښانه او بېلابېل اړخونه یې په لنډه توګه بیان کړو.
خو په دې برخه کې زموږ اصلي تمرکز د مډرنیزم د نقد پر یو له مهمو محورونو دی او هغه د قران کریم د اعتبار د انکار او د دغه سپڅلي کتاب د مقام کمزوري کول دي، چې د مډرنیزم په فکري نظام کې لیدل کېږي. په دې لیکنه کې لومړی د مډرنیزم د پلویانو دلیلونه بیانېږي، چې ولې هغوی قران ردوي یا یې ارزښت کم ښيي او بیا د ایتونو، حدیثونو، د علماوو د اقوالو، عقلي دلیلونو او اعجازونو پر بنسټ، د قران کریم اصلي مقام د اسلامي شریعت د لومړي او تر ټولو لوړې سرچینې په توګه روښانه او ثابتېږي.
د مډرنیزم فکرونه او عقیدې
هر فکري او فلسفي ښوونځی یو لړ ځانګړي باورونه او عقیدې لري، چې فکرونه یې د هغوی پر بنسټ لوری ټاکي. مډرنیزم هم د فکري او فلسفي ښوونځي په څېر خپل باورونه او لیدلوري لري، چې موږ به يې په لاندې توګه تحلیل او وڅېړو.
۱. دقران له اعتبار څخه انکار کول
مډرنیزم او د دې بهیر افراطي پلویان قران کریم او الهي وحي، د دین د یوې لازمې سرچینې په توګه نه مني او اغېزمنتوب یې ردوي. دوی په دې بارو دي چې دیني فکر باید د عقل، تجربې او مډرن کلتور پر بنسټ جوړ شي؛ خو ځینې مډرنیسټان په تېره د عربي او اسلامي هېوادونو مډرنیسټان قران مني، خو وايي چې قران باید له سره ولوستل شي او د هغه تاریخي او ټولینزه مانا د هغه له ابدي مانا څخه جلا درک کړل شي. له همدې امله دوی د ( حدودو، جهاد، د کورنۍ او ښځو رول، حجاب او …) نور ثابت احکام د نزول په وخت پورې اړوند ګڼي او ننني دور کې یې لازمي نه مني.
الف: له قران څخه د انکار او د قران د کمزوري کولو لپاره د ماډرنیزم دلیلونه
د مډرنیزم پلویان د قران کریم د اعتبار او د اصلي سرچینې حیثیت د انکار لپاره، څو عقلي دلیلونو ته اشاره کوي، ځکه چې د مډرنیزم ټول فکرونه پر عقل او تجربوي علومو ولاړ دي. له همدې امله، هغوی د قران د اعتبار د ردولو لپاره هم پر عقل او خپلو بېبنسټه عقلي دلیلونو تکیه کوي:
۱. د قران تاریخي ګڼل: هغوی وایي چې قران د ټولو قومونو لپاره نه دی، بلکې یوازې د هماغه وخت د عربو لپاره (د اسلام په پیل کې) نازل شوی دی او احکام یې هم د هماغه دورې لپاره ځانګړي دي، چې په نورو زمانو کې یې اغېز او تطبیق نهشي کېدای.
۲. د قران د انکار په اړه د ماډرنیزم بل دلیل دا دی، چې دوی قران د ادبي او شعري متن په توګه معرفي کوي او هغه د قانون او شریعت د کتاب په توګه نهمني. د دوی په اند قران کریم یوازې د اخلاقي او معنوي احساساتو د راپاورلو لپاره نازل شوی دی.
۳. دوی وايي: نن ورځ د وخت او زمان لپاره حیرانوونکي بدلونونه راغلي دی، د انسان عقل ډېر پرمختګ کړی دی او بشر بېلابېلو لوړو او عصري ټکنالوژیو ته رسېدلی دی؛ له همدې امله قران نهشي کولای د دې ټولو نویو او پرمختللو مسایلو ته ځواب ووايي او هر هغه امر چې له عقل یا مډرن کلتور سره همغږی نه وي، لکه: د حدودو، جهاد، میراث او حجاب په څېر احکام باید رد یا تفسیر شي.
۴. بل مهم دلیل چې مډرنیسټان پرې استدلال کوي، قران کریم او د هغه اعتبار ردوي، د مفسیرینو له لوري د قران کریم له ایتونو څخه بېلابېل تفسیرونه دي. دوی وايي: دا چې مفسیرینو قران په بېلابېلو تفسیرونو سره درک کړی، نو د هغه هېڅ یقیني او لازمي درک شتون نه لري. له همدې امله هر فرد یا ټولنه کولای شي خپل خپل تفسیر وړاندې کړي.
۵. د قران د درک معیار باید فلسفي، ټولنپوهنه او روانپوهنه و اوسي. که چېرې قران له دغو علوم سره همغږی نه وي، نو یا باید بیا ولوستل شي یا رد شي
۶. د مډرنیزم پلویان د قران او شریعت په اړه دا شک رامینځته کوي، چې ګواکې قران د انسان فردي ازادي ورڅخه اخېستې؛ له همدې امله دوی وايي: د ازادۍ او مډرنه بشري حقونو سره د همغږۍ لپاره باید دقران ځينې قوانین لکه ( د حدودو ټاکل، قصاص، د میراثونو ویشل او د ښځو اړوند احکام) یوې خوا ته پرېښودل شي.
ب: د قران د اعتبار اثبات او د هغه د عقلي دلیلونو ردول
قران کریم د اسلامي شریعت لومړنۍ او بنسټيزه سرچینه ده. الله تعالی قران د شریعت، ژغورونکي قانون او د انسانانو لپاره د لارښوونې په توګه نازل کړی، تر څو انسانان د هغه پر بنسټ عمل وکړي او یو سالم، له فطرت سره همغږه ژوند ولري. لکه څنګه چې امام شاطبي رحمهالله وايي: «قران په قطعي ډول د شریعت پر بنسټ ثابت شوی کتاب دی، چې د دین ستنه، د حکمت سرچینه، د رسالت نښه او د سترګو او بصیرتونو رڼا ده. الله جل جلاله ته د رسېدو هېڅ لاره پرته له دې نهشته او ژغورل هم بې له دې ممکن نه دی. د هغه څه نیول چې له قران سره مخالف وي، روا نه دي. دا ټول حقیقتونه د دې امت د دین له یقیني اصولو څخه دي او د ثبوت لپاره یې دلیل ته اړتیا نه لري.»[1]
په دوام کې به د قران کریم اعتبار او د شریعت د بنسټيزې سرچینې حیثیت د ایتونو، حدیثونو، د علماوو اجماع، دعقلي دلیلونو او د اعجاز له لارې ثابت کړو.
دوام لري…
مخکنئ برخه / راتلونکې برخه
[1]. الموافقات، ج۴، ص۱۴۴.