شل ویناوې، شل روښانه څېرې (څلورمه برخه)

لیکوال: ابوالنصر زرنجي

شل ویناوې، شل روښانه څېرې (څلورمه برخه)

امام غزالي رحمه‌الله د طریقت شیخ
په “طبقات الشافعيه” کتاب کې ذکر شوي چې د امام غزالي رحمه‌الله د کار په پیل کې د هغه لارښود ابو علي فضل بن محمد فارمدي و. امام غزالي رحمه‌الله په خپلو لیکنو کې د خپل شیخ ابو علي فارمدي رحمه‌الله یادونه کوي او وايي:
“د تصوف لاره مې له ابوعلي فارمدي څخه زده کړه، د هغه لارښوونې مې په عبادت او ذکر کې پلي کړې، تر هغه چې له خنډونو څخه تېر شوم، سختۍ مې وزغملې، او هغه مې ترلاسه کړل چې غوښتل مې.”
ابن جوزي رحمه‌الله په خپل کتاب “المنتظم” کې د امام غزالي رحمه‌الله له قوله وايي:
“ما د ابوعلي الفرمدي لاره غوره کړه، د مذهبي وظایفو او د الله تعالی په یادولو کې مې د هغه له سپارښتنو سره سم عمل وکړ، تر څو له ستونزو څخه تېر شوم، له سختیو سره مې مبارزه وکړه، او خپلو هیلو ته ورسېدم.”
خو امام غزالي رحمه‌الله له هغه مقدار څخه راضي نه و، چې له خپل استاد څخه یې ترلاسه کړی و. هغه د تزکیې او اخلاقو په لاره کې ډېرې هڅې وکړې، تر هغه چې حقایق ورته په بشپړه توګه روښانه شول، او ډاډه شو چې هدایت او لارښوونه همدا لاره ده.
د امام غزالي رحمه‌الله درسونه
امام غزالي رحمه‌الله د ملک شاه په دربار کې او د علم پال وزیر خواجه نظام الملک تر څنګ یو معتبر مقام درلود. د هغه شریف خواجه په شتون کې، امام غزالي رحمه‌الله د نورو علماوو او فقهاوو په پرتله لوړ مقام او عزت درلود. خواجه نظام الملک هغه ته “زین‌الدین شرف الأمة” لقب ورکړی و.
هغه په ۴۸۴ هـ.ق کال کې، د وزیر په غوښتنه، د بغداد نظامیه مدرسه کې د تدریس مسؤلیت ومانه او په هماغه کال یې تدریس پیل کړ. د ابن عقیل او ابو الخطاب په څېر لویو شخصیتونو د هغه درسونو ته حاضرېدل. هغوی د امام غزالي رحمه‌الله د روان بیان، زړه راښکوونکي سبک، او فصیح منطق څخه حیرانېدل، او د هغه خبرې یې په خپلو لیکنو او مقالو کې نقل کول.
بغداد نظامیه د اسلامي زده کړو تر ټولو مشهوره او لویه مدرسه وه، چې د خواجه نظام الملک لخوا تأسیس شوې وه. دا مدرسه د نړۍ په کچه د اسلامي علمي ادارو او پوهنتونونو لپاره د یوې نمونې په توګه پېژندل کېده.
په اتمه پیړۍ کې، مشهور سیاح ابن بطوطه، چې په ۷۲۷ هـ.ق کال د رجب په میاشت کې بغداد ته سفر کړی و، د نظامیه ستاینه وکړه او هغه یې “د نړۍ د مهمو ودانیو له جملې څخه یوه نمونه” وبلله.
د نظامیه ودانۍ د ۴۵۷ هـ.ق کال د ذي‌الحجې په میاشت کې پیل شوه. دوه کاله وروسته بشپړه شوه، او په رسمي ډول د ۴۵۹ هـ.ق کال د ذي‌القعدې په لسمه، د شنبې په ورځ پرانستل شوه.
امام غزالي رحمه‌الله د بغداد په نظامیه مدرسه کې شاوخوا څلور کاله، له ۴۸۴ هـ.ق د ذي‌القعدې څخه تر ۴۸۸ هـ.ق د ذي‌القعدې پورې تدریس وکړ.
د دې دورې شاوخوا درې کاله، د تدریس د دندو تر څنګ، هغه د فلسفي کتابونو په مطالعه، د پوهانو او فیلسوفانو د نظرونو په څېړلو، او د بېلابېلو مذهبونو او رسمونو د حقیقتونو په سپړلو بوخت و.
هغه شپه او ورځ پر خپلو څېړنو کار کاوه، ترڅو د فیلسوفانو او مذهبي عالمانو د عقایدو بشپړ درک ترلاسه کړي.

د امام غزالي رحمه‌الله روحاني بدلون
امام غزالي رحمه‌الله په ۳۹ کلنۍ کې د خپل ژوند یوې نوې مرحلې ته داخل شو، چې د هغه له پخوانۍ دورې څخه توپیر درلود. د هغه په روح کې یو ژور بدلون راغی، چې د وجود ټول اړخونه یې بدل کړل، او یو نوی غزالي راڅرګند شو.
د پوهې، شهرت، او دنیاوي مقام لوړو پوړیو ته له رسېدو وروسته، هغه ناڅاپه له هر څه او هر چا څخه ځان لرې کړ، نړۍ او د هغې چارواکو ته یې شا کړه، او د آزادو خلکو له ډلې سره یوځای شو، په داسې صحرا کې یې قدم کېښود، چې “هر اغزی یې د یوې پښې نښه وه.”
جدلونه او نزاعګانې په چوپتیا او آرامتیا بدلې شوې، او د بېلابېلو نظرونو سره مقابله، د نړۍ د خلکو په پام او زده کړه بدله شوه. هغه له یوه دیني عالم او فقیه څخه، په یوه متقي او وجداني صوفي بدل شو.
د امام غزالي رحمه‌الله روحاني سفر
د خپل ژوند په دې موده کې، امام غزالي رحمه‌الله عرفاني او روحاني حقایق ترلاسه کړل. د خپل سفر په پیل کې، هغه ډېر ملګري درلودل، خو په دې بې‌پایه سفر کې، هغه د جذبې له اور پرته بل ملګری نه درلود، او د خولې د ماتې (سختیو ته تسلیمېدو) سړی نه و. هغه د خپل سفر لپاره هیڅ ډول وسایل نه درلودل، پرته له مینې او هغه ساه، چې نړۍ یې ولړزوله.
یوازې یو ټولګیوال ابوالقاسم حکیمي له بغداد څخه ورسره سفر وکړ، خو معنوي ملګری یې نه و. د ځینو سرچینو له مخې، ابراهیم شباک جرجاني په سوریه او حجاز کې د امام غزالي رحمه‌الله د سفر ملګری و.
په حقیقت کې، هغه کسان چې د آزادۍ او خپلواکۍ بوی یې تر پوزې رسېدلی وي، او د دنیا له اړیکو سره تړلي وي، ښه پوهېږي، چې د دنیاوي حیثیت، شتمنۍ، او ګټو پرېښودل څومره ستونزمن دي.
لَا يَعْرِفُ الشَّوقَ إِلَّا مَنْ يُكَابِدُهُوَلَا الصَّبَابَةَ إِلَّا مَنْ يُعَانِيهَا
ژباړه:”یوازې هغه کسان اشتیاق پېژني، چې هغه یې تجربه کړی وي، او مینه یوازې هغه کسان پېژني، چې پرې اخته وي.”
د دنیاوي تعلقاتو پرېښودل تر ټولو سخت کار دی. څوک چې د “موتوا قبل أن تموتوا” فلسفه درک کړي، پوهېږي، چې د حقیقي مرګ مانا څه ده؟ او څوک هغه دی، چې د یوه ویښته په اندازه له مینې تېر شي او ووایي: “له هغه ځایه چې د ژوند لاره مې یوازې استقامت دی!”
د امام غزالي رحمه‌الله د مبارزې سختې شېبې
د خپلې مېرمنې، ماشومانو، مقام، شتمنۍ، او مینې پرېښودل که څه هم سخت دي، خو کېدای شي د ظاهري علومو او حکمت له زنځیرونو څخه د خلاصون په پرتله اسانه وي، هغه علوم، چې د کړاوونو او سختیو له لارې ترلاسه شوي، او د بل هر څه څخه ډېر فریب‌ورکوونکي دي.
امام غزالي رحمه‌الله، کله چې د شهواتو د جذب په اړه خبرې کوي، دا مرحله تر ټولو سخته ګڼي او وايي:
“په لومړي ګام کې، ما مقام او شتمني له پامه غورځولې؛ خو د علم او تدریس له قید څخه، چې یو غولوونکی بڼه یې درلوده، ډېر زحمت مې وزغمه.”
هغه ټولې دنیاوي اړیکې پرېکړې، د حقایقو پلټنه یې خپله کړه، او د ریښتیني عرفان په لټه کې شو.
د ۴۸۸ هجري کال پرېکړه
په ۴۸۸ هجري کال کې، امام غزالي رحمه‌الله له وجداني شخړې سره مخ شو. د هغه په وینا، دا د شهواتو د جذب ستونزه وه. شک او د ذهن بې‌ثباتي، چې د پلټونکو روحونو ځانګړنه ده، هغه ته یې سخت زحمت ورکړ.
له یوې خوا، هغه د دنیاوي اعتباراتو، قیوداتو، او مقاماتو پابند و، او له بلې خوا، د حق باطني آواز هغه ته د هجرت ندا ورکوله. هغه دودیز علم او پوهه د حقایقو د کشف لپاره کافي نه ګڼله، بلکې هغه یې د حقیقت پر سر یو پرده بلله.
په دې حالت کې:
• امام غزالي رحمه‌الله نشوای کولی د خپل وجدان پر ضد، د مذهبونو له مشرانو سره جګړه وکړي.
• هغه نه غوښتل د هغوی د ردولو لپاره کتاب ولیکي.
• هیڅوک د هغه له داخلي راز او پټ درد څخه خبر نه و.
د ژوند یو نوی فصل
د ۴۸۸ هـ.ق کال د رجب له میاشتې څخه، شاوخوا شپږ میاشتې یې په یوه داخلي مبارزه کې تېرې کړې. د اندېښنو، بې‌ثباته خیالونو، او مضطرب فکرونو له امله، سخت ناروغ شو.
خلک د هغه د حالت په اړه بېلابېل نظرونه درلودل:
• یو چا هغه لیونی باله،
• بل غمجن،
• یو بل به له خواخوږۍ سره ویل، چې “ولی داسې بې‌ساری عالم له منځه لاړ؟”
• ځینو افسوس کاوه، چې “یو قیمتي ګوهر ضایع شو.”
د هغه د ښه والي لپاره بېلابېلې درملنې وازمویل شوې، خو هیڅ ګټه یې ونه کړه.
په نهایت کې:
• د ۴۸۸ هـ.ق کال د ذي‌القعدې په میاشت کې، امام غزالي رحمه‌الله له بغداد څخه ووت.
• هر څه یې پرېښودل او شاوخوا نهه دیرش کلن و.
له دې نیټې وروسته، د امام غزالي رحمه‌الله په ژوند کې یو نوی دور پیل شو، چې د هغه له پخواني ژوند سره یې هیڅ ورته‌والی نه درلود.
ادامه لري…