لیکوال: مفتي احمدالله مهاجر
مقتدا [امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله] (برخه: ۲۹)
د امام ابوحنيفه رحمه الله سیاسي ژوند
د ابو جعفر منصور دربار ته د امام ابوحنيفه رحمه الله رابلل
خلیفه منصور امر وکړ چې امام ابوحنیفه رحمه الله له کوفې څخه بغداد ته راوغواړي. عیسی بن موسی ته یې امر وکړ چې سمدلاسه امام صاحب رحمه الله راوغواړي. امام له کوفې څخه بغداد ته ولېږدول شو او د خلیفه دربار ته وروپېژندل شو. هغه ته د “قاضي القضات” او د عباسي خلافت نورې مهمې دندې وړاندې شوې. که څه هم د امام د رضایت د ترلاسه کولو لپاره ډېرې هڅې وشوې، خو له دې اصرارونو سره سره امام رحمه الله عذرونه وکړل چې ونه منل شول. باالاخره امام ابوحنيفه رحمه الله منصور ته وويل: «زه خپل ځان د قضاوت د چوکۍ وړ نه ګڼم.»
ابوجعفر ځواب ورکړ: «نه! بلکه تاسو د قضاوت وړ یاست.» دا خبرې د دواړو تر منځ څو ځلې تکرار شوې. بالاخره ابوجعفر په غوسه شو او په خپلو معلوماتو او شخصي تجربو باندې په تکیې سره، امام ته یې په شک سره خطاب وکړ او ویې ویل: «ته دروغ وایې، ته د دې مقام مستحق یې!» امام ابوحنیفه رحمه الله هم غلی نه شو او په آرامه او په قاطعیت سره یې خلیفه ته په ځواب کې وویل: «ښاغلیه! تاسو په دې خبرې سره زما پر وړاندې حکم صادر کړ. آیا دا روا ده چې داسې څوک قاضي شي چې تاسو ته درواغ وایي؟»
د امام صاحب رحمه الله دغه ځواب د منصور غوسه چې جابر خلیفه و، خپل اوج ته ورسوله. د علامه خطیب په وینا، خليفه قسم وکړ چې امام ابوحنيفه له منلو پرته بله چاره نه لري. خو امام ابوحنيفه رحمه الله هم په خپل ټول قوت او آزادۍ سره قسم وکړ: «په خداى قسم چې هيڅکله به دا مسئوليت ونه منم.»
شکنجه او زندان
د امام رحمه الله له واضح او پرېکنده ځواب وروسته خلیفه منصور په غوسه شو او د خپل چلند د پایلو په پام کې نیولو پرته یې د امام صاحب رحمه الله سپکاوی وکړ او په بې رحمانه ډول یې د شکنجه کولو امر وکړ. علامه موفق له عبدالعزیز بن عصام څخه نقل کړی دی: «لشتمه ودعا له بالسياط، فضربه ثلاثين سوطًا»؛ خلیفه امام رحمه الله ته سپکاوی وکړ او دېرش دُرې یې وواهه. کله چې امام ابوحنيفه رحمه الله له زندانه راووت، نو په شا يې د ګذارونو نښې ښکاره ښکارېدې او له پښې يې وينې روانې وې. خو امام د کوم مقام له منلو انکار وکړ او بالاخره د خلیفه په حکم زنداني شو.
په زندان کې پر هغه د خوراک او څښاک سخت بندیزونه ولګول شول تر څو په هغه باندې نور فزیکي او رواني فشارونه واچول شي. ځینې روایتونه ښیي چې امام صاحب رحمه الله تعالی ته زهر هم ور څښل شوي وو .
د وصال وروستۍ سجده
د امام ابوحنيفه رحمه الله ژوند اويا کلنۍ ته نږدې کېده چې د هغه ټول ژوند علم ته وقف شوی و. وهلو، فشارونو، محدودیتونو فزیکي او روحي شکنجو د هغه روغتیا سخته خرابه کړه او د فزیکي ځواک وروستۍ نښې یې له منځه یوړلې. په دې حالت کې امام صاحب رحمه الله د ژوند په وروستیو شېبو کې هم سجدې ته ولاړ او له خپل ژوند سره یې وداع وکړه.[1]
عملي سیاسي پروګرام
امام اعظم ابوحنيفه رحمه الله کوفې ښار ته له ستنېدو وروسته خپله ټوله توجه د فقهې او قانون په تالیف کې تېره کړه. په دې لړ کې يې د دغه قانون د حاکميت، بقا او تطبيق لپاره يوه عملي سياسي برنامه په پام کې نيولې، چې په هغه کې د ننني سياست، تېري، تاوتريخوالي، حزب پالنه، شعارونه، تورونه، بدنامۍ، ښکنځلو او ځان ښودنو نوم هم نه و.
حضرت امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله د خپل شهرت او وقار پر ځای د قانون د حاکمیت او نفوذ لپاره هڅه کوله، یعني د حکومت قانوني کول یې تعقیب کړل. هغه انقلابي پایلې چې د هغه چوپتیا مګر حیکمانه سیاست تعقیب کړ، په اوږد مهال کې، نه یوازې د اسلامي سیاست د اصولو په توګه ومنل شو، بلکې په تاریخ کې یې یو زرینه دروازه هم پرانیستله.[2]
د علمی او سیاسي خپلواکۍ د ساتلو لپاره د امام ابوحنیفه رحمه الله هڅې
امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله یو له هغو شخصیتونو څخه دی چې د اموي او عباسي حکومتونو په دوران کې یې د علمي او سیاسي خپلواکۍ د ساتلو لپاره د پام وړ هڅې کړي دي. هغه په داسې زمانه کې ژوند کاوه چې سیاسي قدرتونو هڅه کوله چې علما په خپل خدمت کې راولي او د خپل سیاسي مشروعیت د پیاوړتیا لپاره یې وکاروي. په دې حالت کې امام ابوحنیفه رحمه الله په کلک مقاومت سره خپله علمي او دیني خپلواکي وساتله او د دولتي چوکیو په نه منلو سره د یوه خپلواک او متعهد عالم په توګه وپېژندل شو.
امام رحمه الله د خپل علمي او سیاسي خپلواکۍ د ساتلو لپاره د هڅو یو مهم اړخ د قدرت د فتنو په وړاندې مقاومت و. هغه په وار وار د حکومتي مقامونو په ځانګړې توګه د قضاوت مقام له منلو انکار وکړ. او په دې سره یې څرګنده کړه چې له هغو حکومتونو سره چې د ده په نظر شرعي مشروعیت نه لري، همکارۍ ته تیار نه دی.
د امام ابوحنيفه رحمه الله دغه کړنه نه يوازې د هغه وخت د حکومتونو له سياستونو سره د هغه مخالفت څرګند کړ، بلکې ټولنې ته يې يو څرګند پيغام هم واستاوه چې ديني عالمان بايد د سياست تر اغېز لاندې را نه شي او باید فکري خپلواکي ولري او په قرآن او سنتو باندې تکیه وکړي.
امام ابوحنيفه رحمه الله هڅه کوله چې اسلامي پوهه په داسې ډول خپره کړي چې د سياسي فشارونو سره د مقابلې او د خپلې خپلواکۍ د ساتلو لپاره د يوې پياوړې علمي شبکې په جوړولو سره د دولتونو تر اغېز لاندې نه وي.
د ډېرو شاګردانو په روزلو او د فقهې د يوه مکتب په جوړولو سره يې د اسلام فقهي او علمي بنسټونه په هراړخيزه او قوي توګه ټينګ کړل. هغه شاګردان چې د امام ابوحنیفه رحمه الله په ټولګیو کې روزل شوي وو نه یوازې دا چې په اکاډمیک لحاظ ډیر ښه وو، بلکې د خپلواکۍ او علمي آزادۍ روحیه یې هم ورته په میراث پاتې وه. دا زده کوونکي لکه؛ امام ابويوسف رحمه الله او امام محمد بن حسن شيباني رحمه الله له امام ابوحنيفه رحمه الله وروسته هڅه وکړه چې د علمي خپلواکۍ او فکري آزادۍ همدې لارې ته دوام ورکړي.
امام ابوحنيفه رحمه الله د علمي خپلواکۍ د ساتلو ترڅنګ په سياسي ډګرونو کې هم څرګند او زړور دريځ خپل کړ. هغه نه یوازې د هغو حکومتونو پر وړاندې چې فکر یې کاوه د عدالت او حق له لارې یې مخه نیولې، چپ پاتې نه شو، بلکې د مظلومو او بې وزلو خلکو په ملاتړ کې یې هم دریغ نه کاوه. دا کار د دې لامل شو چې حتی له ګواښونو او زندانونو سره مخ شي. خو هيڅکله يې له خپلو اصولو څخه انحراف نه دی کړی او تل يې د عدالت، تقوا او اخلاقو په اصولو عمل کړی دی.
لنډه دا چې امام ابوحنيفه رحمه الله له څلوېښت کلنۍ څخه تر اويا کلنۍ پورې په سياسي ډګر کې خپل شتون ټينګ کړ او هرکله چې چاته فرصت پيدا شو چې له نورو عملي او تبليغاتي امکاناتو څخه ګټه پورته کړي، له هغو څخه يې پوره ګټه پورته کړې ده او په هغه کې یې هیڅ ډول قصور نه دی کړی. حضرت امام صاحب رحمه الله د عملي حکمت، د حنفي فقهې د تنظیم او د قاضیانو د یوې لویې ډلې او ګڼ شمېر شاګردانو د چمتو کولو مسئولیت په غاړه واخیست (تر څو په راتلونکي کې د خلافت په دربار کې د حنفي فقهې د شرعي او قانوني واک او وقار حفظ او هغه خپور کړي) او په حقیقت کې یې د خپل بشپړ نفوذ د لارې هوارولو وروسته، د ظالم سلطان په دربار کې یې د شهادت جام په سر پورته کړ.
د امام ابوحنیفه رحمه الله سیاسي نظریات
د مناقبو په کتابونو کې د شته رواياتو پر بنسټ لکه: د علامه کردري “مناقب الامام اعظم”، د علامه موفق مکي “مناقب الامام اعظم ابي حنيفه” او د امام جصاص “احکام القرآن”، د امام ابوحنیفه سیاسي عقیدې په لاندې مواردو کې په لنډ ډول بیانولای شو:
1– د حاکمیت مسئله: امام ابوحنيفه رحمه الله په دې عقیده دی، چې حقیقي حاکم خدای دی او د رسول الله صلی الله علیه وسلم پیروي باید وشي. د امام له نظره د خدای تعالی او د هغه د پیغمبر علیه الصلاة و السلام شریعت او قانون تر ټولو لوړ قانون دی او هیڅ مسلمان ته اجازه نه ورکول کیږي، چې د دې قانون خلاف بل حکم وکړي. دا نظر مستقیما په اسلامي ټولنه کې د فقهې او سیاست د اصولو په تطبیق ټینګار کوي.
2– د خلافت د انعقاد سمه طریقه: امام اعظم ابوحنيفه رحمه الله په دې عقیده و، چې خلافت باید په سمه لاره رامنځته شي. د ده په اند، خلافت بايد په سوله ييزه توګه د اسلامي ټولنې د اهل رأی او د شورا له لارې رامنځته شي. خلافت یوازې هغه وخت مشروع دی چې په سیاسي او ټولنیزه توګه سره د شریعت پر آساس رامنځته شي.
3– د ظالم امامت او خلافت روا نه دی: امام ابوحنيفه رحمه الله په ښکاره ويلي دي چې د خلافت لپاره عدالت شرط دی. خو بیا هم که يو ظالم کس د مسلمانانو په چارو کې تسلط ولري، د هغه تر څارنې لاندې د ټولنيزې او قضايي چارې له فساد سره سره بيا هم د اسلامي شريعت له مخې ترسره کېږي.
4– د امام عقيده د خلیفه د قريشیت په اړه: امام ابوحنيفه رحمه الله په دې باور و، چې د دی تر وخته پورې قريشو په ټولنيز او سياسي لحاظ د خلکو د تحرک او د ټولنې د باور د ترلاسه کولو توان درلود. د هغه دور د کلتوري او ټولنیزو اغیزو له امله، دا نظر په خلافت کې د قریشو په لومړیتوب ټینګار کوی.
5– له حاکمانو څخه د قاضیانو خپلواکي: امام ابوحنیفه رحمه الله له حاکمانو څخه د قاضیانو پر خپلواکۍ ټینګار کړی دی. په خپله یوه وینا کې یې خپلو شاګردانو ته وویل: که خلیفه د انساني حقوقو په اړه کوم جرم وکړي، نو تر ټولو لوی قاضي یا قاضیان یې باید قضاوت وکړي او سزا یې عملي کړي. په همدې دليل امام ابوحنيفه رحمه الله د وخت د واکمنانو له خوا د قضاوت د چوکۍ له منلو انکار وکړ ځکه چې په هغه وخت کې د قاضيانو خپلواکي په رسميت نه وه منل شوې.
6– د امام رحمه الله عقیده د ظالم واکمن په وړاندې د پاڅون په اړه: امام ابوحنيفه رحمه الله له هغو کسانو سره مرسته وکړه چې د واکمنانو پر وړاندې بغاوت کوي، په تېره بيا هغه کسان چې په سختو حالاتو کې يې د عدالت او تقوا د اصولو په رعايتولو سره یې د ظالمانو سره مخالفت کاوه. هغه د ټولنیز سیاست او د ظلم پر وړاندې د انقلاب په ډګر کې ډیر حساس و.
د امام ابوحنیفه رحمه الله عملي پلان او سیاسي هدف
حضرت امام ابوحنیفه رحمه الله په قضایي، دولتي او تقنیني برخو کې د خپلو عملي او اصلاحي پلانونو د عملي کولو هوډ کړی و. هغه باور درلود چې دغه اصلاحات به نه يوازې د فقهې د اصولو له پرمختګ سره سمون ولري، بلکې په ځانګړې توګه د اسلامي ټولنې د ټولنيز او قضايي نظام له اصلاح سره هم مطابقت لري.
کله چې حکومت د امام ابوحنيفه رحمه الله اصلاح ته پام شو، نو د اسلامي ژوند ټولې برخې له دغو اصلاحاتو اغېزمنې شوې او حکومت اړ شو، چې په تدريجي ډول يې ومني او په خپلو پاليسيو کې يې شامل کړي.
د امام ابوحنیفه رحمه الله سیاسي مسلک او د اصلاحاتو په برخه کې د هغه هوښیارانه هڅې
د امام ابوحنیفه رحمه الله سیاسي مسلک په ساده ډول له ظالمو حکومتونو سره د مبارزې او نه همکارۍ او د حکومت له دننه څخه د اصلاح لپاره یوه هڅه ګڼل کېدای شي. هغه د فاسدو او ظالمو حکومتونو له همکارۍ څخه په کلکه ډډه وکړه. امام په دې عقیده و چې تر څو چې دوی د خپل برخلیک په اړه له حکومت څخه نه وي انحصار شوي، د دیني وظیفو او اسلامي سیاست د تعقیبولو جرئت به لري.
د ظالمو واکمنانو لکه هشام بن عبدالملک او حجاج بن یوسف د واکمنۍ پر مهال امام ابوحنیفه رحمه الله له ظالمانه سیاستونو ځان لرې ساتلی و او د عدالت او فقهې پر اصولو یې ټینګار کاوه.
په موخو او عملي پلانونو کې بریا
امام ابوحنیفه رحمه الله په دې وتوانید چې د خپلو اصلاحي پلانونو د تعقیب لپاره د فقهاوو، قاضیانو او مفتیانو یوه ډله جوړه کړي. باالاخره دغه هڅې د دې سبب شوې، چې امام ابوحنيفه رحمه الله د خلفاوو او واکمنانو په دربار کې ښه ياد شي او د هغه نظر په پام کې ونيول شي. تر څو شهزادګانو او واکمنانو په تدریج سره د هغه ملاتړ وکړ او په ډېرو دیني او قضایي مسائلو کې یې د امام رحمه الله له نظریاتو څخه کار واخیست.
د امام ابوحنيفه رحمه الله د مخلصانه هڅو ډېر برياليتوبونه
د امام ابوحنيفه رحمه الله فضيلتونه او قربانۍ نه يوازې په حنفي فقه بلکې په ټوله اسلامي فقه کې اغېزمنې وې. هغه بریالی شو چې د فقهې اصول په داسې ډول اصلاح کړي چې نه یوازې په خپله دوره کې بلکې په راتلونکو دورو کې هم ورته توجه او پاملرنه وشي. دا لاسته راوړنې د هغه له سیاسي چلندونو سره یو ځای په اسلامي سیاست کې د امام ژور نفوذ او د هغه وخت له سیاسي واقعیتونو سره د دیني اصولو د تطبیق په اړه د هغه ژور درک څرګندوي.
د امام ابوحنيفه رحمه الله د سياسي افکارو او عقايدو اغېزه
امام ابوحنيفه رحمه الله په خپلو قربانيو سره وکولای شول چې د حنفي فقهې اصول خپاره کړي او د اسلامي امت په سياسي او ټولنيزو پرمختګونو کې ستر رول ولوبوي. دا کارونه حتی د عباسیانو په شان د حکومتونو لپاره د حنفي فقهاوو او قاضیانو پر وړاندې د سر ټیټولو سبب شول. د امام ابوحنيفه رحمه الله سياسي افکار لا هم د اسلامي ټولنو لپاره لارښود دي او که په ژوره توګه مطالعه شي، نو د نن ورځې د اسلامي ټولنو د ستونزو د حل لارې چارې برابرولی شي.
پایله
امام ابوحنيفه رحمه الله د اجتهاد په اصولو او د خپلو سياسي افکارو په تکيه کولو سره نه يوازې اسلامي فقه په دقيقه او ټينګه توګه قوي کړه، بلکې امام صاحب رحمه الله تعالی د سیاست په ډګر کې هم له ستر مقام څخه برخمن وو. په داسې حال کې چې د هغه په زمانه کې اکثره حکومتونه د سیاسي بنسټونو پر اساس ولاړ وو، چې اکثره یې د شریعت له اصولو څخه لرې وو، امام ابوحنیفه رحمه الله په عدالت، د قاضیانو په استقلالیت او ظالمو حکومتونو سره مخالفت باندې په ټینګار سره د حکومت د اصلاحاتو لپاره لاره هواره کړه. د خلافت په اړه د هغه نظر، په ځانګړې توګه د عدالت او سولې په اړه، د اسلامي ټولنې د راتلونکي پرمختګونو لپاره یو مهم فقهي او سیاسي اساس و.
پر دې سربېره د قضايي اصلاحاتو په اړه د امام ابوحنيفه رحمه الله چلند او له حکومتونو سره د هغه هوښيار چلند د اسلام په تاريخ کې د يوه خپلواک او اغېزمن قضايي نظام په رامنځ ته کېدو کې ژور اغېز درلود. که څه هم امام ابوحنيفه رحمه الله په ورځني سياست کې له لاسوهنې ډډه کوله، خو د فقهې او قانون په ډګر کې يې داسې اصلاحات رامنځته کړل چې له هغه وخت راهيسې يې پر اسلامي ټولنو اغېز کړې دی. د قضایي نظام د اصلاح او د ټولنیز عدالت په اهمیت باندې د ټینګار لپاره د هغه هڅې یوه بیلګه او غوره مثال و چې د تاریخ په اوږدو کې ډیرو مسلمانانو ترې ګټه پورته کړه.
په پای کې د امام اعظم ابوحنيفه رحمه الله فکري او سياسي ميراث دا ثابته کړه چې اسلام د ديني اصولو تر څنګ د ټولنيزو او سياسي مسايلو سره هم جدي تړاو لري او په دې برخه کې د هغه فقهي خدمت د نوي عصر د ننګونو په وړاندې د اسلامي ټولنو لپاره د لارښود په توګه پاتې دی.
ادامه لري…
مخکینۍ برخه
سرچینې:
[1] د امام ابوحنیفه رحمه الله انقلابي او سیاسي دریځونه، ص ۹۷
[2] د امام ابوحنیفه رحمه الله انقلابي او سیاسي دریځونه، ص ۳۸
قرآن کریم.
ابوزهره، امام محمد. تاریخ مذاهب الإسلامي. قاهره: دارالفکر العربي.
بغدادی، امام ابو بکر احمد بن علی بن ثابت الخطيب (۲۰۰۴). تاریخ بغداد. تحقیق: صدقی جمیل العطار، یوولسم ټوک، لومړس چاپ. بیروت – لبنان: دار العربي.
خضر بک، شیخ محمد (۱۳۹۲). تاریخ حقوق اسلامی. ژباړه: سیدهاشم موسوی آبگرم. تهران: نشر احسان.
الدسوقي، محمد (۱۹۷۸). الإمام محمد بن الحسن الشيباني وأثره في الفقه الإسلامي. الدوحة – القصر: دار الثقافة.
الذهبي، الإمام الحافظ شمس الدين محمد بن أحمد بن عثمان (۱۹۹۶). سير أعلام النبلاء. یوولسم چاپ. بیروت: مؤسسة الرسالة.
الصيمري، القاضي أبي عبدالله حسین بن علی (۱۹۸۵). أخبار أبي حنيفة وأصحابه. دویم چاپ. بیروت – دمشق: عالم الكتب.
المودودي، أبو الأعلى (۱۹۷۸). الخلافة والملك. کویت: دار القلم.
الهيتمی، الشيخ شهاب الدین احمد بن حجر. الخيرات الحسان في مناقب الإمام الأعظم أبي حنيفة النعمان.
حقانی، مولانا عبدالقیوم. د امام ابوحنیفه رحمه الله انقلابي او سیاسي دریځونه، ژباړه: حافظ محمدعلی شهبخش. دویم چاپ. ناشر: صدیقي انتشارات. د چاپ نیټه: د ۱۳۸۶ پسرلی.
بررسی آراء و اندیشههای امام ابوحنیفه رحمهالله. لیکوالان: د. محمدیوسف ارباب او نور. تنظیم: موسی عزیزی. ناشر: احسان. لومړی چاپ،۱۳۹۰.