د هجرت په دولسمه پېړۍ چي د میلاد له اتلسمې پېړۍ سره سمون خوري، د اسلامي نړۍ د فکري مشرانو او دیني اصلاح غوښتونکو په منځ کې “امام شاه ولي الله دهلوي” لوړ مقام لري. هغه یو ځلانده شخصیت و چې د هند د تاریخ په کړکېچنو دورو کې یې د هغه وخت مسلمانانو ته د سمې لارې، سولې، عزت او وقار لارښوونه وکړه. هغه ژور لید، هراړخیزه پوهه او د اتلولۍ نجابت درلود، د دې ستر انسان له ارتحال څخه وروسته د هغه فکر د شاه اسماعیل شهید او سید احمد شهید په مشرۍ د یو ځواکمن غورځنګ د پیل لامل شو، ترڅو مسلمانان د غرب د امپریالیزم له منګولو خلاص کړي.
د ژوند او آثارو شرح:
قطب الدین احمد بن عبدالرحیم دهلوي چې په “شاه ولی الله دهلوي” مشهور دی، د اورنګ زیب عالمګیر له مړینې څلور کاله وروسته، یعنې په ۱۱۱۴ هـ ق – ۱۷۰۳ میلادي کال کې نړۍ ته راغی، د هغه د نسب لړی د اسلام دویمه خلیفه فاروق اعظم (رضي الله عنه) کورنۍ ته رسېږي. له عربستان څخه د هغه د نیکونو د هجرت او په هند کې د هغوی د اوسیدو دقیق وخت معلومول، ستونزمن دی؛ خو له دې څخه څرګندېږي چې دا هجرت د رسول الله صلی الله علیه وسلم له هجرت څخه شاوخوا درې سوه کاله وروسته صورت موندلی. په تاریخي اسنادو کې د مغولو په دربار کې وو د ده د نیکونو د لوړ مقام څخه په روښانه توګه یاد شوي دي. په دې اسنادو کي راغلی چي نوموړی د شاه جهان د زامنو تر منځ د تسلط غوښتنژ لپاره جي کومه مبارزه پیل شوی وو، خورا مهم رول لوبولی او د مراټيانو سره په جګړه کې یې زړورتیا ښودلې.
د شاه ولي الله پلار شاه عبدالرحیم د خپل علم، فضل او لوړ تقوا له امله د خلکو د ډېرې میني د ځان کړی و.
امپراتور اورنګزیب عالمګیر د عالمګیري د فتوا (هندیه فتاوا) د بیا کتنې مهمه او حساسه دنده د نوموړي ته وسپارل او هغه خپله دنده په عزت سره سرته ورسوله خو د دې کار لپاره د هر ډول حق الزحمې له اخیستلو ډډه وکړه.
“شاه ولي الله” د “الجزء اللطيف في الارجمة العبد الضعيف” په نامه په يوه رساله کې د خپل شاګردۍ د ځلاندې دورې په اړه بيان کړى دى. حتی د دې رسالې سرسري کتنه هم دا ښيي چې شاه ولي الله په ماشومتوب کې لا د نظر له بلوغ څخه برخمن و. هغه ډېر ژر د علم او پوهې په بېلابېلو برخو کې مهارت پيدا کړ او په دغو علومو کې يې پوهه دومره وه چې په پنځلس کلنۍ کې يې په ډاډه زړه دا ټول علوم نورو ته ور زده کولای شو.
د پلار له وفات وروسته یې د هغه وخت په مدارسو کې د معمولو مضامینو: تفسیر، حدیث، فقه او منطق پیل کړ او په دې دوره کې چې شاوخوا دولس کاله یې دوام وکړ، د اسلام او راتلونکي په اړه یې ژورې څېړنې وکړې او په هند کې د مسلمانانو د راتلونکي په اړه په جدي توګه تعمق او تفکر وکړ.
په ۱۷۳۷/۱۱۴۳ کال کې شاه ولي الله د حج د مناسکو د ادا کولو لپاره حجاز ته لاړ او هلته يې د مشهورو علماوو لکه: شيخ ابو طاهر کردي مدني، شيخ وفد الله مکي او شيخ تاج الدين قالي تر څارنې لاندې څوارلس مياشتې د حديث او فقهې د علومو په مطالعه پیل وکړ. په دې موده کې د نورو اسلامي هېوادونو له مسلمانانو سره اشنا شو او په دې توګه يې د هغه وخت د بېلابېلو اسلامي هېوادونو د حالاتو په اړه معلومات ترلاسه کړل.
هغه په ۱۷۳۳/۱۱۴۵ کال کې ډیلي ته راستون شو او د هغه تر مړینې پورې چې په ۱۷۶۳/۱۱۷۶ کال کې د دویم شاه عالم د واکمنۍ پرمهال رامینځته شو ، ډیری اثار یې تالیف کړل چې ترټولو مهم یې “حجة الله البالغه” دی چې په هغه کي هڅه کوي په علمي توګه اسلامي تعلیمات وړاندې کړي. که څه هم د هغه چلند له پیل څخه تر پایه پورې بنسټیز دی؛ مګر له تیرو سره له پرېکون پرته.
د هغه د تالیفاتو لړی متنوع او لمن یې پراخه ده او د علم ټول اړخونه: اقتصادي، سیاسي، ټولنیز، مابعدالطبعي او همدارنګه خالص کلام په کي شامل دي، که موږ د “شاه ولي الله” له افکارو او پايله اخیستنو سره موافقت يا اختلاف ولرو، دا باید ومنو چې ياد شوی کتاب د لومړي ځل لپاره د ټولو سترو هڅو څرګندونه کوي چې د ټول اسلامي نظام په اړه د علمي موضوعاتو له مخې بيا فکر وړاندې کوي.
By Admin